Powtórzenia w wypracowaniu maturalnym — jak ich unikać bez sztucznych synonimów

Powtórzenia w wypracowaniu maturalnym to uwaga, którą znasz z każdej oddanej pracy: czerwone podkreślenie pod „bohaterem”, „utworem” albo „pokazuje”, czasem trzy razy w jednym akapicie. Odruchowa reakcja jest zawsze ta sama — szukać synonimu. I tak w pracach pojawia się „ów młodzieniec”, „nasz protagonista”, „wspomniany wyżej osobnik” i „przedmiotowy utwór”, które brzmią gorzej niż samo powtórzenie, a czasem są osobnym błędem stylistycznym. Problem nie leży w ubogim słowniku, tylko w złym narzędziu: synonim jest ostatnią, a nie pierwszą metodą usuwania powtórzeń. Poniżej: jak egzaminator kwalifikuje powtórzenie, kiedy jest ono dopuszczalne, trzy techniki redakcyjne, tabela 20 najczęściej powtarzanych wyrazów i akapit poddany pełnej redakcji.

Czy powtórzenie w wypracowaniu maturalnym jest błędem językowym

Tak — i to jest pierwsza rzecz, którą trzeba przestawić w głowie. Informator CKE o egzaminie maturalnym z języka polskiego mówi wprost, że nieuzasadnione powtórzenia wyrazów są liczone jako błędy językowe, a jednocześnie nie obniżają oceny zróżnicowania leksyki. Obie części tego zdania mają konsekwencje.

Pierwsza część oznacza, że każde powtórzenie trafia do tego samego licznika co błąd fleksyjny, składniowy czy frazeologiczny. Ten licznik w podkryterium 4a decyduje o punktach z tabeli krzyżowej: do 5 błędów przy szerokim zakresie środków masz 7 punktów, przy 6–8 błędach już 6, przy 9–11 błędach 5. Praca, w której dziewięć razy niepotrzebnie wraca „utwór” albo „pokazuje”, może stracić dwa punkty wyłącznie z tego powodu, zanim egzaminator dojdzie do pierwszego prawdziwego błędu gramatycznego. Pełną siatkę i sposób jej czytania znajdziesz w tekście o kryterium języka wypowiedzi na maturze z polskiego.

Druga część jest mniej oczywista. Powtórzenia nie spychają cię z szerokiego zakresu środków do zadowalającego — o zakresie decydują zróżnicowana składnia, frazeologia i precyzja słownictwa. Wniosek praktyczny: walka z powtórzeniami nie jest walką o „bogaty język”, tylko o liczbę pozycji w liczniku. To zmienia strategię. Nie musisz szukać efektownych słów. Wystarczy, że usuniesz powtórzenie w sposób, który nie wprowadza nowego błędu.

A sztuczny synonim bardzo często nowy błąd wprowadza. „Ów młodzieniec” w tekście o Raskolnikowie to archaizacja niepasująca do stylu rozprawki, „nasz protagonista” to kalka i poufałość, „przedmiotowy utwór” to urzędowy żargon. Każde z tych wyrażeń może zostać zakwalifikowane jako błąd stylistyczny, czyli pozycja w tym samym liczniku. Zamieniasz jeden błąd na drugi i nic nie zyskujesz. Jak egzaminator odróżnia błąd stylistyczny od leksykalnego i dlaczego niezręczność nie jest kwestią gustu, rozpisaliśmy w tekście o sześciu rodzajach błędów językowych na maturze z polskiego.

Uwaga: słowo kluczowe to „nieuzasadnione”. Egzaminator nie liczy każdego wyrazu, który pojawia się w pracy dwa razy. Liczy powtórzenia, które nie pełnią żadnej funkcji i które sprawny piszący by wyeliminował — najczęściej ten sam wyraz w sąsiednich zdaniach albo dwa razy w jednym zdaniu.

Kiedy powtórzenie jest dopuszczalne — termin, nazwa własna, teza

Zanim zaczniesz usuwać, odróżnij powtórzenia, które trzeba zostawić. Są trzy kategorie, w których próba zastąpienia wyrazu szkodzi pracy bardziej niż samo powtórzenie.

Termin. Jeśli piszesz o tragizmie, ironii romantycznej, groteskowości czy mesjanizmie, termin jest nośnikiem precyzji. Zastąpienie „tragizmu” raz „dramatyzmem”, raz „smutnym losem” nie jest wzbogaceniem słownictwa, tylko rozmyciem pojęcia — i może zostać uznane za błąd rzeczowy albo leksykalny, bo dramatyzm i tragizm to nie to samo. Termin powtarzasz tyle razy, ile potrzebuje wywód.

Nazwa własna na początku nowego akapitu. Każdy akapit argumentacyjny powinien dać się przeczytać osobno. Jeśli w akapicie drugim piszesz o Wokulskim, a trzeci zaczynasz od „On jednak…”, egzaminator musi się cofać, żeby ustalić, o kogo chodzi — szczególnie gdy w poprzednim akapicie pojawiła się też Izabela. Pełne nazwisko w pierwszym zdaniu akapitu nie jest powtórzeniem nieuzasadnionym, tylko sygnałem kompozycyjnym.

Słowo-klucz tezy. Jeśli teza brzmi „samotność jest ceną, jaką jednostka płaci za wierność sobie”, to „samotność” i „wierność” powinny wracać w zdaniach wiążących argumenty z tezą — w każdym akapicie przynajmniej raz. To jest powtórzenie funkcjonalne: pokazuje, że wywód nie zgubił tematu.

Rodzaj powtórzenia	Przykład	Decyzja
Termin literacki	„tragizm”, „ironia romantyczna”, „mesjanizm”	zostawić — synonim rozmywa pojęcie
Nazwa własna w pierwszym zdaniu akapitu	„Wokulski…”, „Konrad…”	zostawić — czytelność akapitu
Słowo-klucz tezy w zdaniu wiążącym	„samotność”, „wolność”, „odpowiedzialność”	zostawić — sygnał spójności
Cytat, w którym wyraz się powtarza	anafora w cytowanym wersie	zostawić — to tekst autora
Ten sam czasownik w sąsiednich zdaniach	„pokazuje… pokazuje…”	usunąć
Nazwa bohatera trzy razy w jednym akapicie	„Raskolnikow… Raskolnikow… Raskolnikow…”	usunąć — zaimek lub elipsa
Wyraz pomocniczy dwa razy w jednym zdaniu	„który… który…”, „jest… jest…”	usunąć — przebudowa zdania

Powtórzenie celowe możesz zresztą wzmocnić, zamiast go ukrywać. Paralelizm w zdaniu wiążącym („Wokulski traci Izabelę, traci majątek, traci wiarę w sens pracy”) to struktura składniowa, która liczy się do zróżnicowanej składni. Różnica między figurą a usterką polega na tym, czy powtórzenie widać jako zamierzone.

Technika 1: zaimek i elipsa podmiotu

Najprostsza metoda i najczęściej pomijana. Polszczyzna, w przeciwieństwie do angielskiego, nie wymaga wyrażonego podmiotu — forma czasownika sama mówi, kto działa. Większość powtórzeń nazwy bohatera znika po prostu przez jej wykreślenie.

Przed: Raskolnikow planuje zbrodnię przez kilka tygodni. Raskolnikow przekonuje sam siebie, że wybitna jednostka ma prawo przekroczyć prawo moralne. Raskolnikow nie przewiduje jednak, że sumienie okaże się silniejsze od teorii.

Po: Raskolnikow planuje zbrodnię przez kilka tygodni i przekonuje sam siebie, że wybitna jednostka ma prawo przekroczyć prawo moralne. Nie przewiduje jednak, że sumienie okaże się silniejsze od teorii.

Dwa powtórzenia zniknęły bez jednego nowego słowa. Pierwsze przez połączenie zdań, drugie przez elipsę — podmiot jest domyślny, bo w poprzednim zdaniu nie pojawiła się inna postać, do której mógłby się odnosić.

Zaimek („on”, „ten”, „jego”) działa podobnie, ale ma jedną pułapkę: dwuznaczność. Zdanie Wokulski rozmawia z Rzeckim, ale on nie rozumie jego motywacji jest błędem składniowym, bo nie wiadomo, kto kogo nie rozumie. Reguła bezpieczeństwa brzmi: zaimek i elipsę stosujesz tylko wtedy, gdy w poprzednim zdaniu występuje jedna postać tego samego rodzaju gramatycznego. Gdy są dwie, wracasz do nazwiska albo do techniki drugiej.

Zaimek „który” — osobny problem

Najczęściej powtarzany wyraz w pracach maturalnych nie jest rzeczownikiem, tylko zaimkiem względnym. Zdanie Bohater, który jest młodym studentem, który mieszka w Petersburgu, podejmuje decyzję, która zmienia jego życie zawiera trzy „który” i dwa zbędne „jest”. Rozwiązanie to nie synonim („jaki”, „co”), tylko imiesłów albo przydawka: Młody student mieszkający w Petersburgu podejmuje decyzję, która zmienia jego życie. Więcej o tym, jak imiesłowy i równoważniki skracają zdanie bez utraty treści, znajdziesz w tekście o składni wypracowania maturalnego.

Technika 2: peryfraza oparta na tekście, nie „ów młodzieniec”

Peryfraza, czyli omówienie, to jedyny rodzaj „synonimu” dla bohatera, który działa w wypracowaniu. Warunek jest jeden: musi nieść informację z utworu. „Ów młodzieniec” nie mówi nic poza tym, że bohater jest młody. „Były student prawa” mówi coś konkretnego o Raskolnikowie i przy okazji pokazuje egzaminatorowi, że znasz lekturę.

Porównaj dwie grupy:

Peryfraza pusta (unikaj)	Peryfraza oparta na tekście (stosuj)
ów młodzieniec, nasz bohater	były student prawa, lokator izdebki pod dachem (Raskolnikow)
główna postać powieści	kupiec z Krakowskiego Przedmieścia, były subiekt Hopfera (Wokulski)
wspomniany wyżej bohater	więzień celi bazyliańskiej (Konrad)
nasz protagonista	stary subiekt, autor pamiętnika (Rzecki)
omawiana postać	lekarz z Oranu, narrator kroniki (Rieux)
przedmiotowy utwór, owo dzieło	powieść Prusa, dramat Wyspiańskiego, poemat Mickiewicza

Peryfraza oparta na tekście ma drugą zaletę: pozwala przemycić argument. Zdanie Kupiec, który dorobił się majątku na dostawach dla armii, nie może kupić akceptacji arystokracji nie tylko zastępuje nazwisko Wokulskiego, ale jednocześnie wprowadza kontekst społeczny, który wzmacnia tezę.

Dwa ograniczenia. Po pierwsze, jedna peryfraza na akapit wystarczy — trzy różne omówienia tej samej postaci w pięciu zdaniach brzmią jak ćwiczenie ze słownika. Po drugie, peryfraza musi być faktograficznie poprawna. Nazwanie Wokulskiego „arystokratą” albo Konrada „więźniem Cytadeli” to błąd rzeczowy, który kosztuje więcej niż powtórzenie.

Wskazówka: przed maturą przygotuj dla każdej lektury, którą planujesz wykorzystać, dwie-trzy peryfrazy głównego bohatera i jedną dla samego utworu („powieść Prusa”, „dramat Wyspiańskiego”). To pięć minut pracy na lekturę, a na egzaminie oszczędza szukania słowa pod presją czasu.

Technika 3: przebudowa zdania zamiast szukania synonimu

Najskuteczniejsza technika i jedyna, która rozwiązuje powtórzenia czasowników. Dla „pokazuje” nie ma dobrego synonimu — „ukazuje”, „przedstawia”, „ilustruje”, „obrazuje” wymieniane rotacyjnie tworzą efekt karuzeli, w którym egzaminator widzi mechanizm zamiast myśli. Rozwiązaniem jest zdanie, które w ogóle nie potrzebuje czasownika sprawozdawczego.

Przed: Autor pokazuje, że Wokulski jest idealistą. Pokazuje też, że jego idealizm jest źródłem porażki.

Po: Idealizm Wokulskiego okazuje się źródłem jego porażki.

Z dwóch zdań zostało jedno, zniknęły dwa „pokazuje”, jedno „jest” i jeden „autor”, a teza stała się ostrzejsza. To nie przypadek: formuła „autor pokazuje, że…” jest w większości zdań wypełniaczem, który przesuwa uwagę z bohatera na narratora. Analogicznie działają „można zauważyć, że”, „warto podkreślić, że” — zebraliśmy je w tekście o zwrotach zakazanych w wypracowaniu maturalnym.

Trzy ruchy przebudowy, które działają najczęściej:

1. Przenieś treść do podmiotu. Zamiast Autor pokazuje samotność bohatera napisz Samotność Wokulskiego narasta z każdym rozdziałem.
2. Zamień zdanie z „jest” na zdanie z czasownikiem akcji. Zamiast Konrad jest buntownikiem, który jest przekonany o swojej wyjątkowości napisz Konrad buntuje się w przekonaniu o własnej wyjątkowości.
3. Połącz dwa zdania o tym samym podmiocie. Imiesłowowy równoważnik zdania, zdanie współrzędne albo wtrącenie usuwają powtórzony podmiot i jednocześnie dodają strukturę składniową do puli potrzebnej do szerokiego zakresu.

Przebudowa jest też najlepszym narzędziem przy powtórzeniach między akapitami, gdy każdy akapit zaczyna się od „Kolejnym przykładem jest…”. Zamiast szukać wariantów tej formuły, zbuduj pierwsze zdanie akapitu wokół pojęcia z tezy — sposoby na to opisaliśmy w tekście o spójności wypracowania maturalnego.

Tabela: 20 słów najczęściej powtarzanych w wypracowaniach

Poniższa lista zbiera wyrazy, które najczęściej wracają w pracach maturalnych w sąsiednich zdaniach. Kolumna „zamiennik” nie oznacza, że masz go użyć zawsze — w połowie przypadków lepsza jest technika z kolumny trzeciej.

Nr	Powtarzany wyraz	Zamiennik (gdy potrzebny)	Lepsza technika
1	utwór	powieść, dramat, poemat, wiersz — nazwa gatunku	peryfraza z autorem: „powieść Prusa”
2	bohater	nazwisko, rola w fabule	elipsa podmiotu
3	pokazuje	ukazuje, dowodzi	przebudowa: treść w podmiocie
4	jest	stanowi, okazuje się, pozostaje	czasownik akcji zamiast orzeczenia imiennego
5	autor	pisarz, poeta, nazwisko	usunąć — mówić o bohaterze
6	postać	nazwisko, peryfraza	elipsa
7	przedstawia	kreśli, portretuje	przebudowa
8	bardzo	wyraźnie, wyjątkowo	wykreślić lub użyć mocniejszego słowa
9	można	—	zdanie twierdzące bez „można zauważyć”
10	był / była	—	czas teraźniejszy historyczny w analizie
11	również / także	ponadto, zarazem	połączyć zdania spójnikiem
12	który	—	imiesłów przymiotnikowy, przydawka
13	sytuacja	położenie, okoliczności, konkretna nazwa zdarzenia	nazwać zdarzenie wprost
14	ważny	istotny, kluczowy, rozstrzygający	wskazać, dla czego ważny
15	mówi	twierdzi, wyznaje, deklaruje	cytat wprowadzony dwukropkiem
16	czuje	przeżywa, doświadcza	nazwać emocję rzeczownikiem
17	dzieło	tekst, nazwa gatunku	peryfraza z autorem
18	temat	problem, zagadnienie, kwestia	słowo-klucz z tezy
19	zostaje	—	strona czynna, podmiot sprawczy
20	uważam	sądzę, twierdzę	teza bez formuły osobowej

Wiersz 10 wymaga komentarza: analizę utworu prowadzi się zwykle w czasie teraźniejszym („Wokulski wraca do Warszawy”), więc przejście na niego usuwa lawinę „był”, „była”, „było”.

W drugiej połowie przygotowań najtrudniejsze jest nie to, żeby znać techniki, tylko żeby odruchowo wyłapywać powtórzenia we własnym tekście — a to wymaga pisania i sprawdzania wielu krótkich form. Na platformie matury-online.pl ćwiczysz język polski na 10 000+ zadań z 11 przedmiotów, a wypracowania i krótkie odpowiedzi dostają natychmiastową ocenę z uwagami językowymi, za 49 zł/mies.

Ćwiczenie: akapit z powtórzeniami przed i po redakcji

Temat przykładowy: Czy idealizm skazuje człowieka na klęskę? Rozważ problem na podstawie „Lalki” Bolesława Prusa.

Wersja przed redakcją (98 wyrazów):

W „Lalce” Bolesław Prus pokazuje, że idealizm jest przyczyną klęski bohatera. Bohater powieści, Stanisław Wokulski, jest idealistą, który wierzy, że miłość może zmienić jego życie. Wokulski jest zakochany w Izabeli Łęckiej, która jest arystokratką. Wokulski robi wszystko, żeby zdobyć Izabelę, ale Izabela nie odwzajemnia jego uczucia. Autor pokazuje też, że Wokulski jest idealistą także w sprawach społecznych, bo Wokulski pomaga ubogim, na przykład Wysockiemu. Idealizm Wokulskiego jest więc bardzo ważny w powieści. Można zauważyć, że idealizm Wokulskiego prowadzi go do klęski, bo Wokulski nie widzi, jaka naprawdę jest Izabela. Wokulski przegrywa, bo jego idealizm jest silniejszy niż rozsądek.

Liczymy powtórzenia nieuzasadnione: „Wokulski” — 7 wystąpień, „jest” — 9, „pokazuje” — 2, „Izabela” — 4, „bohater” — 2, „który/która” — 2. Zostawiamy „idealizm”, bo to słowo-klucz tezy. Nawet jeśli egzaminator policzy ostrożnie tylko najbardziej rażące przypadki, akapit wnosi do licznika co najmniej 8–10 pozycji — sam jeden akapit przesuwa pracę o dwa progi w tabeli 4a.

Wersja po redakcji (75 wyrazów):

Idealizm Stanisława Wokulskiego, bohatera „Lalki” Bolesława Prusa, prowadzi go do klęski, ponieważ zasłania mu rzeczywistość. Zakochany w Izabeli Łęckiej kupiec z Krakowskiego Przedmieścia wierzy, że miłość zdoła przekroczyć granicę stanu, i nie dostrzega, że arystokratka traktuje go jak dostawcę pieniędzy. Ten sam idealizm widać w działaniach społecznych: Wokulski pomaga Wysockiemu i innym ubogim, zakładając, że dobro odmieni świat. Przegrywa, bo stawia marzenie ponad rozsądkiem — a w realiach dziewiętnastowiecznej Warszawy taka postawa czyni go bezbronnym.

Co się zmieniło:

• Elipsa usunęła nazwisko z dwóch zdań („Przegrywa, bo…”).
• Peryfraza oparta na tekście („kupiec z Krakowskiego Przedmieścia”, „arystokratka”) zastąpiła powtórzone nazwiska i dodała kontekst społeczny.
• Przebudowa zlikwidowała „autor pokazuje”, „można zauważyć” i „jest bardzo ważny” — pierwsze zdanie od razu formułuje tezę.
• Imiesłowy („zakochany”, „zakładając”) zastąpiły konstrukcje „który jest”.
• Słowo-klucz „idealizm” zostało trzy razy, bo niesie tezę.

Wersja po redakcji jest krótsza o 23 wyrazy, a zawiera więcej treści: ocenę postawy Izabeli, granicę stanu, realia epoki. Wyrazy odzyskane na powtórzeniach możesz przeznaczyć na argument, co ma znaczenie przy pilnowaniu limitu 300 wyrazów na poziomie podstawowym.

Jak sprawdzać powtórzenia w wypracowaniu maturalnym na egzaminie

Na maturze nie masz czasu na pełną redakcję. Masz 5–7 minut na końcu, a w nich jeden przebieg nastawiony wyłącznie na powtórzenia. Procedura:

1. Czytaj akapitami, nie całą pracą. Powtórzenie, które egzaminator liczy, to prawie zawsze ten sam wyraz w obrębie dwóch-trzech sąsiednich zdań.
2. Wyłapuj cztery najczęstsze wyrazy: nazwisko bohatera, „jest”, „pokazuje”, „który”. To one generują większość pozycji w liczniku.
3. Poprawiaj najprostszą techniką, która działa. Na czystopisie przebudowa całego zdania jest ryzykowna — skreślenie nazwiska i zostawienie elipsy albo wstawienie peryfrazy mieści się w jednym ruchu długopisu.
4. Nie ruszaj terminów i słów-kluczy tezy. Zamiana „tragizmu” na „dramatyzm” w ostatniej minucie to klasyczny sposób na błąd rzeczowy.

Etap pisania	Co robisz z powtórzeniami	Czas
Brudnopis / plan	wypisujesz 2–3 peryfrazy bohatera i nazwę gatunku utworu	2 minuty
Pisanie czystopisu	pierwsze zdanie akapitu z nazwiskiem, dalej elipsa	bez dodatkowego czasu
Korekta końcowa	przebieg po czterech wyrazach: nazwisko, „jest”, „pokazuje”, „który”	5–7 minut

Praca z 12 błędami językowymi przy szerokim zakresie ma 4 punkty w 4a; usunięcie siedmiu powtórzeń przenosi ją do przedziału do 5 błędów i daje 7 punktów. Żadna inna czynność w ostatnich minutach egzaminu nie ma takiego przelicznika.

Podsumowanie

Powtórzenia w wypracowaniu maturalnym są liczone jako błędy językowe w kryterium 4a, ale nie obniżają oceny zakresu leksyki — dlatego nie usuwa się ich efektownymi synonimami, tylko redakcją, która nie wprowadza nowych usterek. Kolejność jest stała: najpierw elipsa i zaimek, potem peryfraza oparta na tekście, a przy czasownikach sprawozdawczych — przebudowa zdania. Terminy, nazwiska na początku akapitu i słowa-klucze tezy zostawiasz, bo pełnią funkcję.

Najszybszy trening to jeden akapit dziennie poddany tej samej procedurze co w ćwiczeniu powyżej — po dwóch tygodniach powtórzenia przestają pojawiać się już na etapie pisania.