Julian Ursyn Niemcewicz
Powrót posła Juliana Ursyna Niemcewicza — PIERWSZA POLSKA KOMEDIA POLITYCZNA (1790, wystawiona 1791). Pisana wierszem (trzynastozgłoskowiec), 3 akty, zasada trzech jedności. 50 pytań w bazie: bohaterowie (Walery-poseł, Podkomorzy-rezonator, Gadulski-konserwatysta, Starościna-dama modna, Szarmancki-fircyk, Teresa, Podkomorzyna), kluczowe sceny (powrót Walerego, debata polityczna Podkomorzy vs Gadulski, bilet Starościny, elegia na Szambelana, demaskacja Szarmanckiego żądającego posagu, uwolnienie chłopów), cytaty ('Dom zawsze ustępować powinien krajowi', 'Ja co nigdy nie czytam, wiem że tak jest najlepiej'), kontekst (Sejm Czteroletni 1788-1792, propaganda stronnictwa patriotycznego, reformy: zniesienie liberum veto, sejm stały, sojusz z Prusami), gatunek (komedia polityczna, tradycja Molière+Bohomolec), kontrastowe pary postaci, krytyka sarmatyzmu zachowawczego vs ideał sarmatyzmu oświeconego, aktualność (egoizm vs dobro wspólne).
Powrót posła — KOMEDIA POLITYCZNA i obyczajowa JULIANA URSYNA NIEMCEWICZA (1758-1841), napisana w 1790 r., wystawiona 15 STYCZNIA 1791 w Teatrze Narodowym w Warszawie. PIERWSZA POLSKA KOMEDIA POLITYCZNA. Pisana WIERSZEM (trzynastozgłoskowiec parzysty), 3 AKTY, skrupulatnie przestrzega ZASADY TRZECH JEDNOŚCI (miejsca, czasu, akcji). Akcja na wsi, w dworku PODKOMORZYCH, podczas przerwy w obradach (limity) SEJMU. KONTEKST POLITYCZNY KLUCZOWY: komedia powstała w dobie SEJMU CZTEROLETNIEGO (Wielkiego, 1788-1792), jako PROPAGANDA stronnictwa PATRIOTYCZNEGO (KOŁŁĄTAJ, MAŁACHOWSKI, POTOCKI, IGNACY POTOCKI). Niemcewicz sam BYŁ POSŁEM inflanckim na tym sejmie — komedia to GŁOS UCZESTNIKA debaty politycznej. Wystawiona NA POŁ ROKU PRZED uchwaleniem KONSTYTUCJI 3 MAJA (3 maja 1791). W bazie 50 pytań pokrywających piętnaście obszarów:
Trzy losowe pytania z naszej bazy dla tego tematu — kliknij i sprawdź.
14 kluczowych umiejętności — każda przećwiczona na konkretnych zadaniach z bazy.
WALERY to TYTUŁOWY POSEŁ, syn Podkomorzych, narzeczony Teresy. POSTAĆ CENTRALNA komedii w sensie tytułowym (jego POWRÓT z sejmu jest punktem wyjścia akcji) i ideologicznym (uosabia IDEAŁ obywatela). POZYCJA: młody (~25-30 lat), wykształcony, poseł na SEJM CZTEROLETNI z ramienia stronnictwa patriotycznego (KOŁŁĄTAJ, MAŁACHOWSKI, POTOCKI). Należy do reformatorskiej elity politycznej. Wraca do dworku rodziców na przerwę w obradach (limity sejmu — przerwy w pracach). CECHY: 1) PATRIOTA — służy ojczyźnie aktywnie, jako poseł uczestniczy w debatach o reformach. 'Najpierwsze twe winien ojczyźnie usługi'. 2) REFORMATOR — popiera zniesienie liberum veto, sejm stały, dziedziczność tronu, sojusz z Prusami, wzmocnienie armii. 3) WYKSZTAŁCONY — czyta, myśli, argumentuje (kontrast do ignoranta Gadulskiego). 4) CNOTLIWY — szczerze kocha Teresę, REZYGNUJE z posagu. Pieniądze NIE są dla niego ważne — w kontraście do Szarmanckiego, dla którego są wszystkim. 5) SZANUJE OJCA — naśladuje Podkomorzego, traktuje go jako autorytet moralny i polityczny. 6) MORALNY — uczy Szarmanckiego, że obywatel powinien służyć krajowi, nie tylko podróżować. KLUCZOWY CYTAT — do Szarmanckiego (akt II): 'Pamiętaj, żeś Polakiem, żeś obywatelem, żeś najpierwsze twe winien ojczyźnie usługi'. KWINTESENCJA oświeceniowego patriotyzmu — być Polakiem to OBOWIĄZEK, nie tylko przywilej. To LEKCJA dla Szarmanckiego (który podróżuje bez sensu) i dla widza (który ma się utożsamić). FUNKCJE WALEREGO w komedii: 1) BOHATER tytułowy — daje tytuł i punkt wyjścia. 2) IDEAŁ OBYWATELA — wzór do naśladowania. 3) NARRATOR POLITYCZNY — opowiada o obradach sejmu. 4) BOHATER MIŁOSNY — pozytywna strona rywalizacji o Teresę. 5) UCZEŃ Podkomorzego — pokazuje, że ideały przechodzą z pokolenia na pokolenie. 6) KOMENTATOR — przez Walerego widz dowiaduje się o reformach. KONTRAST z SZARMANCKIM — paralelne postacie z OPOZYCYJNYMI cechami: WALERY: poseł, służy krajowi, kocha Teresę bez posagu, wykształcony, polski patriota. SZARMANCKI: fircyk, podróżuje dla rozrywki, łowi posagi, ignorant, kosmopolita. To kontrast IDEAŁU vs ANTYIDEAŁU. Niemcewicz dydaktycznie pokazuje, KOGO naśladować, a kogo nie. SCENA Z TERESĄ — Walery przybywa do dworku, wyznaje miłość Teresie. Mówi szczerze, bez kalkulacji finansowej. PROSI rodziców o BŁOGOSŁAWIEŃSTWO. Postaca normalna, sympatyczna — ale BEZ głębszej psychologii (cena propagandy). Walery jest 'szczery i prawy' — bez wad, bez dramatu wewnętrznego. SCHEMATYZM postaci pozytywnych — Klimowicz pisał: 'bohaterowie pozytywni są schematyczni i bezbarwni, prawdziwie udane są postacie negatywne'. Walery to przykład — JEST ideałem, ale nie WCIĄGA widza emocjonalnie tak, jak Gadulski czy Szarmancki. To paradoks komedii dydaktycznej: ideał uczy, ale nie bawi. INTERPRETACJE Walerego: 1) HISTORYCZNA — Walery to PORTRET pokolenia młodych reformatorów (Niemcewicz mógł sam siebie modelować). 2) DYDAKTYCZNA — wzór do naśladowania, pedagogiczna funkcja. 3) IDEOLOGICZNA — głos stronnictwa patriotycznego. 4) ANTROPOLOGICZNA — Walery to ideał homo politicus oświecenia (obywatel-poseł). 5) LITERACKA — typ POZYTYWNEGO bohatera w komedii klasycystycznej (analogia do Klitandera u Molière'a, ale tutaj bardziej polityczna). PARALELE LITERACKIE: a) KLITANDER w 'Mizantropie' Molière'a — szlachetny bohater pozytywny. b) WALERY w 'Skąpcu' Molière'a — uczciwy kochanek, pragmatyk. c) ALCESTE z 'Mizantropa' — idealistyczny bohater (ale bardziej tragiczny). d) STARODUM z 'Niedorośl' FONWIZINA (rosyjska komedia 1782) — patriotyczny rezonator. e) Bohaterowie pozytywni u BOHOMOLCA. WSPÓŁCZESNE wcielenia: ideał obywatela-działacza, posła walczącego o reformy, młodego polityka idealisty. Każda epoka ma swoich Walerych. PRZESŁANIE: bycie POLAKIEM to OBOWIĄZEK, nie tylko etniczność. Patriotyzm = SŁUŻBA krajowi, nie pusta deklaracja. NA MATURZE — pytania o Walerego standardowe. Trzeba znać: TYTUŁOWY POSEŁ, ideał obywatela, cytat 'Pamiętaj, żeś Polakiem', rezygnacja z posagu, kontrast z Szarmanckim. Esej 'Ideał obywatela w komedii' wymaga omówienia Walerego.
PODKOMORZY to OJCIEC WALEREGO, mąż Podkomorzyny, GŁÓWNY REZONATOR komedii. Postać CENTRALNA ideologicznie — wyraża POGLĄDY NIEMCEWICZA, jest głosem stronnictwa patriotycznego. STRUKTURALNIE: Podkomorzy odpowiada KLEANTOWI ze 'Świętoszka' Molière'a (rezonator, głos rozumu, klasycystyczny umiar) — ale ma BARDZIEJ POLITYCZNY charakter. POCHODZENIE: 'Podkomorzy' to TYTUŁ URZĘDOWY w polskim systemie szlacheckim XVIII w. — sędzia do spraw granic ziemskich. Postać reprezentuje średnią szlachtę ZIEMSKĄ, aktywną politycznie, oświeconą. CECHY: 1) OŚWIECONY PATRIOTA — szanuje rozum, krytykuje sarmatyzm zachowawczy. 2) REZONATOR — wypowiada DŁUGIE monologi z poglądami autora (paralela do Kleanta u Molière'a). 3) MORALNY autorytet — wszyscy go szanują (nawet Gadulski, choć się sprzeciwia). 4) DOBRY GOSPODARZ — dba o dworek, służbę, chłopów. 5) HUMANISTA — chce uwolnienia chłopów. 6) PEDAGOG — wychowuje Walerego i Teresę. 7) AKTYWNY politycznie — śledzi obrady sejmu, popiera reformy. KLUCZOWE WYPOWIEDZI Podkomorzego: 1) 'DOM ZAWSZE USTĘPOWAĆ POWINIEN KRAJOWI' — KLUCZOWA dewiza patriotyczna, kwintesencja ideału obywatelskiego. Interes prywatny < dobro wspólne. To MANIFEST etyki obywatelskiej. 2) Debata polityczna z Gadulskim (akt I, II) — 'Wskrzeszają mądrą wolność, skracają swywole. Ten to nieszczęsny nierząd, to sejmów zrywanie, kraj zgubiło, ściągnęło obce panowanie'. ROZRÓŻNIENIE między WOLNOŚCIĄ (mądrą, opartą na prawie) a SWAWOLĄ (anarchią szlachecką). 3) Krytyka MODNEGO WYCHOWANIA: 'Młodzież wie dobrze kto jest Vestris, nie wie kto Batory'. Krytyka kosmopolitycznej edukacji francuskiej, niewiedzy o historii polskiej. 4) Krytyka KOSMOPOLITYZMU Starościny: 'cudzoziemki we własnym kraju'. 5) Pochwała PATRIOTYCZNYCH kobiet: 'idąc Rzymianek przykłady, dzieliły z nami publiczne nakłady, z skroń pozdejmowały przepyszne ozdoby, oddały je ojczyźnie'. Nawiązuje do REZYGNACJI kobiet polskich z biżuterii na rzecz armii (rzeczywiste wydarzenie 1789!). 6) Finałowe UWOLNIENIE CHŁOPÓW: 'być raczej ojcem, aniżeli panem'. Idea Rousseau, prawa człowieka. SCENA UWOLNIENIA CHŁOPÓW — kulminacja przesłania (akt III, finał): Podkomorzy ogłasza, że uwalnia chłopów ze swojej majętności z poddaństwa. To akt SYMBOLICZNY — pokazuje, że oświecony patriotyzm to NIE TYLKO reformy państwowe, ale i HUMANITARYZM. Idee ROUSSEAU i ENCYKLOPEDYSTÓW (równość, godność każdego człowieka). Niemcewicz wpisuje się w nurt reform społecznych w Polsce XVIII w. (warto pamiętać: Konstytucja 3 Maja dawała chłopom 'opiekę prawa i rządu krajowego' — symboliczny krok). FUNKCJE Podkomorzego: 1) REZONATOR — głos autora. 2) MORALNY AUTORYTET — wzór. 3) GOSPODARZ — strukturalna postać domu. 4) PEDAGOG — wychowuje Walerego i Teresę. 5) RZECZNIK REFORM — propaganda stronnictwa patriotycznego. 6) HUMANISTA — uwolnienie chłopów. 7) KONTRPOSTAĆ Gadulskiego — kontrast ideologiczny. KONTRAST z GADULSKIM — paralelne postacie z OPOZYCYJNYMI poglądami: PODKOMORZY: reformator (zniesienie veto, sejm stały, sukcesja, sojusz, armia), oświecony, humanista, dobry gospodarz, patriotyczny ojciec. GADULSKI: konserwatysta (broni veto, elekcji, starych przywilejów), ignorant ('nigdy nie czytam'), egoista, gaduła, zły ojciec (chce wydać córkę dla pieniędzy). To kontrast DWÓCH MODELI SARMATY — pozytywnego i negatywnego. SCHEMATYZM postaci — jak Walery, Podkomorzy JEST IDEAŁEM, ale BEZ głębszej psychologii. KLIMOWICZ: 'bohaterowie pozytywni są schematyczni'. Podkomorzy NAUCZA, nie BAWI. To cena dydaktyki. Sam Niemcewicz świadomie wybrał ten typ postaci — komedia ma kształcić, nie tylko bawić. INTERPRETACJE Podkomorzego: 1) IDEOLOGICZNA — głos stronnictwa patriotycznego, propaganda reform. 2) DYDAKTYCZNA — wzór moralny dla widza. 3) HISTORYCZNA — portret typu oświeconego ziemianina (Niemcewicz znał takich z autopsji). 4) LITERACKA — typ REZONATORA z tradycji Molière'a (jak Kleant). 5) ANTROPOLOGICZNA — homo politicus oświecenia, obywatel-działacz. PARALELE LITERACKIE: a) KLEANT w 'Świętoszku' Molière'a — najsłynniejszy rezonator klasycystyczny. b) STARODUM w 'Niedorośl' FONWIZINA — rosyjski odpowiednik. c) FILINTE w 'Mizantropie' Molière'a. d) Podobne postacie u BOHOMOLCA. CYTATY MNEMOTECHNICZNE: 'Dom zawsze ustępować powinien krajowi' (patriotyzm), 'być raczej ojcem aniżeli panem' (humanitaryzm), 'Wskrzeszają mądrą wolność, skracają swywole' (reformy). WSPÓŁCZESNE wcielenia: oświecony patriota-działacz, polityk-reformator, humanista popierający prawa człowieka. Każda epoka ma swoich Podkomorzych — ludzi, którzy ŁĄCZĄ patriotyzm z rozumem, tradycję z reformami. NA MATURZE — Podkomorzy STANDARD. Trzeba znać: REZONATOR, OŚWIECONY PATRIOTA, kontrast z Gadulskim, kluczowe cytaty ('Dom ustępować', 'mądra wolność vs swywola', 'być raczej ojcem'), uwolnienie chłopów, krytyka modnego wychowania, propaganda reform. Esej 'Sarmatyzm pozytywny w komedii' wymaga Podkomorzego.
STAROSTA GADULSKI to GŁÓWNY ANTAGONISTA ideologiczny komedii — KARYKATURA konserwatywnego, zacofanego sarmaty XVIII w. Postać NAJBARDZIEJ ŻYWA artystycznie (paradoks komedii dydaktycznej: postacie negatywne są ciekawsze niż pozytywne). IMIĘ-WYROCZNIA — 'GADULSKI' od czasownika 'gadać'. Sam Niemcewicz wpisuje w imię główną wadę bohatera: GADUŁA, mówi bez końca, nie słucha innych. To pseudonimowanie typowe dla komedii klasycystycznej (Molière używał podobnych chwytów). POZYCJA SPOŁECZNA: STAROSTA — urzędnik szlachecki, niższy szczebel administracji. Wdowiec po pierwszej żonie (matce Teresy), ponownie żonaty z Starościną (kosmopolityczną 'damą modną'). Ojciec Teresy. Bogaty ziemianin. CECHY: 1) GADUŁA — mówi bez końca, dominuje rozmowy, NIE SŁUCHA innych. Komizm słowny: jego wypowiedzi są długie, chaotyczne, samodemaskujące. 2) KONSERWATYSTA — broni STAREGO porządku: liberum veto, wolnej elekcji, starych przywilejów szlacheckich. Sprzeciwia się reformom. 3) IDEALIZACJA PRZESZŁOŚCI — 'za Augustów było najlepiej'. Mityzuje czasy Augusta III Sasa (kiedy Polska była najsłabsza politycznie!) jako 'złoty wiek'. 4) IGNORANT — słynne 'JA CO NIGDY NIE CZYTAM, lub przynajmniej mało, wiem, że tak jest najlepiej, jak przedtem bywało'. To SAMODEMASKACJA: chwali się ignorancją jako 'mądrością'. Niemcewicz pokazuje, że konserwatyzm Gadulskiego wynika nie z PRZEMYŚLENIA, lecz z LENISTWA INTELEKTUALNEGO. 5) EGOISTA — broni liberum veto, bo PRZYNOSI mu OSOBISTE KORZYŚCI. Z scen o wolnej elekcji wynika: 'kandydaci tworzą partie', dają łapówki ('panie Piotrze, bądź ze mną, tę wioskę weź w dzierżawę'). Patriotyzm Gadulskiego = EGOIZM maskowany retoryką 'wolności'. 6) SKĄPIEC — nie chce dawać córce posagu, dlatego nie zgadza się na małżeństwo z Walerym (który nie żąda posagu? to inny problem) — ale zwłaszcza demaskuje Szarmanckiego, gdy ten żąda intercyzy. IRONIA: skąpstwo Gadulskiego RATUJE Teresę przed złym małżeństwem. 7) PASYWNY — nie interesuje się obywatelską służbą. Nigdy nie był posłem (w przeciwieństwie do Walerego). 8) ZACOFANY — odrzuca europejskie idee oświecenia jako 'cudzoziemskie'. Paradoksalnie: żona (Starościna) jest skrajnie kosmopolityczna, on skrajnie zachowawczy. Małżeństwo z dziwactwa. KLUCZOWE WYPOWIEDZI Gadulskiego: 1) 'WOLNOŚCI ŹRENICA' — Gadulski o liberum veto: 'wolności źrenicę cudzoziemiec gwałci... łotrowie kraj cały zgubią'. Patos i fałsz. Niemcewicz pokazuje, jak konserwatyzm UDAJE patriotyzm, faktycznie szkodząc krajowi. 2) 'JA CO NIGDY NIE CZYTAM' — antyintelektualizm samodemaskujący. 3) Argumenty za WOLNĄ ELEKCJĄ: 'kandydaci tworzą partie', łapówki, 'puszcza zastawę, daje sumę, i tak człek się zapomoże'. Przyznaje korupcję, ale nie widzi w niej wady. Nawet: 'może z tego przyjść do czubów' (wojny domowe), ale 'obce wojsko jak wkroczy, to wszystko pogodzi'. SAMODEMASKACJA — Gadulski PRZYZNAJE, że wolna elekcja prowadzi do obcej interwencji, ale traktuje to jako 'normalkę'. To DRAMATYCZNA IRONIA — Gadulski mówi prawdę o przyczynach upadku Polski, ale jej nie rozumie. 4) 'Gościłoż się o sukcesji gadać?' — odrzuca dyskusję o dziedziczności tronu. 5) Płacze nad zniesieniem liberum veto, nazywając je 'wolności źrenicą'. SAMODEMASKACJA — kluczowy chwyt komiczny Niemcewicza. Gadulski mówi rzeczy, które OŚMIESZAJĄ go samego. Widz słyszy: 'nigdy nie czytam, ale wiem najlepiej' — i WIE, że Gadulski jest ignorantem, choć Gadulski tego nie rozumie. To technika DRAMATIC IRONY — widz ma więcej wiedzy niż bohater. KOMIZM Gadulskiego: 1) KOMIZM POSTACI — karykatura konserwatysty. 2) KOMIZM SŁOWNY — gadulstwo, samodemaskacja, paradoksy. 3) KOMIZM SYTUACYJNY — broni liberum veto, ale jest manipulowalny (Szarmancki manipuluje nim przez Starościnę). 4) KOMIZM IDEOLOGICZNY — broni 'wolności', a faktycznie służy interesowi obcych mocarstw (Rosja popierała liberum veto, by paraliżować Polskę). FUNKCJE Gadulskiego: 1) GŁÓWNY ANTAGONISTA ideologiczny — kontrast z Podkomorzym. 2) KARYKATURA stronnictwa hetmańskiego (Branicki, Rzewuski, Potocki Szczęsny). 3) DEMASKACJA mechanizmów upadku Polski — egoizm szlachecki maskowany 'wolnością'. 4) ŹRÓDŁO KOMIZMU — najwięcej śmiechu. 5) FUNKCJA DYDAKTYCZNA — widz ma się oddalić od tej postawy. 6) ŁOŻYSKO konfliktu rodzinnego — Teresa cierpi przez ojca-skąpca. KONTRAST z PODKOMORZYM — paralelne postacie z OPOZYCYJNYMI poglądami i charakterami: GADULSKI: gaduła vs Podkomorzy MILCZĄCY rezonator (nie gada, mówi z sensem). GADULSKI: ignorant vs Podkomorzy WYKSZTAŁCONY. GADULSKI: egoista vs Podkomorzy ALTRUISTA. GADULSKI: konserwatysta vs Podkomorzy REFORMATOR. GADULSKI: skąpy ojciec vs Podkomorzy HOJNY (uwalnia chłopów). To DWA modele SZLACHCICA — Niemcewicz dydaktycznie pokazuje, KTÓRY jest dobry. PARADOKS PROPAGANDY: Gadulski jest BARDZIEJ ŻYWY artystycznie niż Podkomorzy! Klimowicz: 'prawdziwie udane są postacie negatywne'. Karykatura jest BARDZIEJ teatralna niż wzór. To paradoks każdej komedii dydaktycznej (Tartuffe żywszy od Kleanta, Harpagon od Elizy, Gadulski od Podkomorzego). INTERPRETACJE Gadulskiego: 1) HISTORYCZNA — karykatura konkretnych posłów hetmańskich (może Jana SUCHORZEWSKIEGO, słynnego z protestów przeciw Konstytucji 3 Maja, choć Suchorzewski był aktywny PO premierze komedii). 2) IDEOLOGICZNA — demaskacja konserwatywnego sarmatyzmu. 3) PSYCHOLOGICZNA — egoizm jako mechanizm. 4) SOCJOLOGICZNA — typ średniej szlachty zachowawczej, broniący przywilejów. 5) RETORYCZNA — mistrz GADANIA bez treści. PARALELE LITERACKIE: a) MOLIÈRE'OWSCY 'gaduła'/'pedant' — analogiczne typy. b) BOHOMOLCA 'sarmaci' upraty. c) STAROŚCIC w 'Pijaństwie' Krasickiego — podobna karykatura zacofanego szlachcica. d) Późniejsze 'sarmackie' karykatury u Mickiewicza (Hreczecha w 'Panu Tadeuszu' — łagodniejsza). NA MATURZE — Gadulski STANDARD pytań. Trzeba znać: KARYKATURA konserwatysty, gaduła (imię!), ignorant ('nigdy nie czytam'), broni liberum veto i wolnej elekcji, idealizuje 'czasy Augustów', skąpstwo, samodemaskacja jako technika komiczna, kontrast z Podkomorzym, paradoks żywości postaci negatywnej. Esej 'Krytyka sarmatyzmu' wymaga Gadulskiego.
STAROŚCINA to DRUGA ŻONA Gadulskiego (po śmierci pierwszej, matki Teresy). KARYKATURA 'DAMY MODNEJ' — kobiety wychowanej na wzorach francuskich, kosmopolitycznej, pustej. Najsłynniejsza postać kobieca komedii artystycznie. POCHODZENIE TYPU: 'dama modna' to popularny typ literacki XVIII w. Polski — kobieta z wyższych sfer, naśladująca francuskie maniery, czytająca romanse, mówiąca po francusku. Wcześniej u BOHOMOLCA, BACZYŃSKIEGO, KRASICKIEGO ('Pochwała głupstwa'). Niemcewicz wykorzystuje tradycję. CECHY: 1) MÓWI MIESZANINĄ POLSKO-FRANCUSKĄ — najsłynniejsza scena: BILET. Starościna pisze bilet, którego treść brzmi: 'Głowa źle mi robiła'. Podkomorzy pyta: 'co za wyraz nowy?'. To DOSŁOWNA KALKA z francuskiego 'la tête m'a fait mal' (głowa mnie boli, ale przetłumaczone DOSŁOWNIE). Niemcewicz pokazuje, że Starościna NIE umie nawet napisać poprawnego zdania po polsku — myśli po francusku, tłumaczy mechanicznie. To KWINTESENCJA ośmieszenia kosmopolityzmu. 2) CZYTA sentymentalne romanse — wymienione w komedii: 'NOCE' EDWARDA YOUNGA (angielski poemat sentymentalny, popularny w XVIII w. Europie), romanse francuskie. Pusta wrażliwość, łzy nad fikcją. 3) ELEGIA NA ŚMIERĆ SZAMBELANA — Starościna płacze nad elegią, którą Szarmancki napisał o Szambelanie (zmarłym fircyku wypadającym z kariolki). To PARODIA sentymentalizmu. Szambelan zginął przez własną głupotę, a elegia opłakuje go jak bohatera. Niemcewicz pokazuje, że Starościna NIE rozumie różnicy między prawdziwym tragizmem a śmieszną śmiercią próżniaka. 4) CHCE KASKADĘ — niepraktyczne aspiracje. Mówi, żeby Gadulski zburzył karczmę i postawił kaskadę (ozdobny wodospad) w ogrodzie. Marnotrawstwo, brak związku z rzeczywistością. Karczma to ŹRÓDŁO DOCHODU (chłopi piją, płacą), kaskada to UTRATA dochodu. Starościna nie myśli pragmatycznie. 5) ZA GRANICĄ była — przejęła francuskie zwyczaje, gardzi polskim życiem. 6) NIE jest dobrą żoną ani matką — nie wychowuje Teresy (Teresa wychowana u Podkomorzych, nie u macochy!). Ignoruje obowiązki rodzinne. 7) WSPIERA SZARMANCKIEGO — z sympatii kosmopolitycznej. To Starościna namawia Gadulskiego, by oddał Teresę za Szarmanckiego. 8) DAJE SIĘ MANIPULOWAĆ Szarmanckim — fircyk wykorzystuje jej naiwność i kosmopolityzm. KLUCZOWE SCENY: 1) BILET 'Głowa źle mi robiła' — komizm słowny par excellence. Podkomorzy z PRZEKĄSEM zauważa: 'co za wyraz nowy?'. Starościna nie rozumie, że mówi niepoprawnie. Sama nie myśli po polsku. 2) ELEGIA NA SZAMBELANA — Szarmancki czyta, Starościna płacze. 'Płaczcie, amorki!' (pseudokassyczna inwokacja). Kontrast z prawdziwym patriotycznym smutkiem. 3) Wspieranie Szarmanckiego — manipulacja małżeństwem Teresy. 4) Konflikt z Podkomorzynym — Starościna i Podkomorzyna jako kontrastowe modele kobiet. FUNKCJE Starościny: 1) KARYKATURA KOSMOPOLITYZMU — wszystkiego, czego Niemcewicz nie chce w polskiej kobiecie. 2) ŹRÓDŁO KOMIZMU SŁOWNEGO — bilet, francuszczyzna, elegia. 3) PARODIA SENTYMENTALIZMU — Young, romanse, łzy. 4) KONTRPOSTAĆ Podkomorzyny — pokazuje, jaka kobieta NIE powinna być. 5) Wspólniczka SZARMANCKIEGO — łowca posagów wykorzystuje jej naiwność. 6) DEMASKACJA modnego WYCHOWANIA — pokazuje, do czego prowadzi francuskie wychowanie polskich córek. KONTRAST z PODKOMORZYNĄ: STAROŚCINA: francuszczyzna, romanse, pustka, kosmopolityzm, zła żona/matka, kaskady i fircyki. PODKOMORZYNA: polski język, polski język, mądrość, patriotyzm, dobra żona/matka, gospodarstwo i Walery. To DWA MODELE KOBIETY oświeceniowej — POZYTYWNY i NEGATYWNY. KONTRAST z TERESĄ: Teresa wychowana u PODKOMORZYCH (cnotliwa, polska), Starościna jako MACOCHA reprezentuje to, czym Teresa MOGŁABY się stać, gdyby została w domu Gadulskiego. Wybawienie Teresy = zwycięstwo patriotycznego wychowania nad kosmopolitycznym. NIEMCEWICZ a kobiety — autor NIE jest anty-kobietowy. Pokazuje POZYTYWNE kobiety (Podkomorzyna, Teresa) jako WZÓR i NEGATYWNE (Starościna) jako ANTYWZÓR. Wpisuje się w oświeceniowy postulat WYCHOWANIA KOBIET (KEN, Stanisław Konarski, Adam Kazimierz Czartoryski). Krytyka NIE kobiet jako takich, lecz BŁĘDNEGO WYCHOWANIA. Cytaty Podkomorzego: 'idąc Rzymianek przykłady, dzieliły z nami publiczne nakłady, z skroń pozdejmowały przepyszne ozdoby, oddały je ojczyźnie'. NAWIĄZUJE do REZYGNACJI kobiet polskich z biżuterii na rzecz armii (rzeczywiste wydarzenie 1789). Niemcewicz POPIERA aktywność OBYWATELSKĄ kobiet. INTERPRETACJE Starościny: 1) DYDAKTYCZNA — antywzór kobiety. 2) HISTORYCZNA — portret typu 'damy modnej' polskiej elity XVIII w. 3) IDEOLOGICZNA — krytyka kosmopolityzmu i sentymentalizmu. 4) SOCJOLOGICZNA — typ kobiety arystokratycznej naśladującej francuski salon. 5) FEMINISTYCZNA (krytyczna) — Niemcewicz NIE krytykuje kobiet, lecz BŁĘDNE wychowanie. Wspiera oświecone kobiety (Podkomorzyna). PARALELE LITERACKIE: a) DAMY MODNE u Bohomolca. b) PRECIEUSES (wykwintniśki) u Molière'a ('Wykwintniśki śmieszne'). c) Damy salonowe XVII-XVIII w. d) Łatwowierne damy u Krasickiego. e) Współczesne 'celebrity' bez kompetencji. WSPÓŁCZESNE wcielenia: blogerki kosmopolityczne mówiące mieszaniną polsko-angielską, pop-celebrities promujące wszystko zachodnie, 'self-care' bez polityki. Każda epoka ma swoje Starościny. NA MATURZE — Starościna STANDARD. Trzeba znać: 'DAMA MODNA', bilet 'Głowa źle mi robiła', francuszczyzna, romanse (Young), elegia na Szambelana, kaskada, wspieranie Szarmanckiego, kontrast z Podkomorzyną, krytyka kosmopolityzmu i sentymentalizmu. Esej 'Postaci kobiece w komedii' wymaga Starościny.
SZARMANCKI to FIRCYK (modernistycznie: 'salonowiec', 'modniś'), RYWAL Walerego o rękę Teresy. KARYKATURA kosmopolitycznego próżniaka, łowcy posagów. Postać artystycznie ŻYWA (jak Gadulski, kosztem Walerego). IMIĘ-WYROCZNIA — 'SZARMANCKI' od francuskiego 'charmant' (powabny). Sam Niemcewicz wpisuje w imię główną cechę: ŁOWCA WDZIĘKU, próżniak, sztuczny czar. Polonizacja francuskiego = ironia (Szarmancki kocha francuszczyznę, ale ma 'spolszczone' imię). POCHODZENIE TYPU: FIRCYK to typ literacki XVIII w. Polski — młody szlachcic, próżniak, modniś, podróżujący po Europie, kpiarz, łowca posagów. Wcześniej u ZABŁOCKIEGO ('Fircyk w zalotach' 1781) — KLASYCZNA polska komedia o fircykach. Niemcewicz nawiązuje. CECHY: 1) PODRÓŻNIK po EUROPIE — był we FRANCJI i ANGLII, ale TYLKO dla rozrywki. Z Francji przywiózł: SPRZĄCZKI (ozdobne klamry), GUZIKI, oglądał WYŚCIGI KONI, BAWIŁ się w salonach. Z Anglii: SZPADĘ STALOWĄ, sprzączki. 2) IGNORANT — w Paryżu rewolucja go NUDZIŁA. Słynne 'w Paryżu jakie teraz nudy!' — Szarmancki był w Paryżu W TRAKCIE REWOLUCJI FRANCUSKIEJ (1789), ale interesowały go TYLKO sprzączki. Rewolucję nazywa 'nudami'. Parlament angielski (najstarszy w Europie!) nie interesował. Cała Europa w fermencie idei oświecenia, a Szarmancki nudzi się. To KULMINACJA głupoty kosmopolitycznej. 3) KOSMOPOLITA — gardzi Polską, ceni wszystko francuskie. Naśladuje francuskie maniery, mówi pseudofrancuszczyzną. 4) PRÓŻNIAK — nie pracuje, nie służy, tylko bawi się. NIE jest posłem, nie ma zawodu, nie ma celu. 5) ŁOWCA POSAGÓW — głównym celem małżeństwa z Teresą są jej PIENIĄDZE (posag od Gadulskiego). NIE kocha Teresy. 6) CYNIK — manipuluje Starościną i Gadulskim, by zdobyć Teresę. Udaje miłość. 7) ELEGANCKI ALE PUSTY — dobrze ubrany, miłe maniery, ale nic za tym nie stoi. KLUCZOWA SCENA — DEMASKACJA Szarmanckiego (akt III): Szarmancki ŻĄDA INTERCYZY z POSAGIEM. Wcześniej Starościna zapewniała, że Szarmancki nie myśli o posagu ('nie myśli o posagu, gdy kto kocha szczerze'). Ale gdy przychodzi do podpisania kontraktu, Szarmancki ŻĄDA pieniędzy na piśmie. To DEMASKUJE go jako łowcę posagów. Gadulski (SKĄPIEC) nie chce dać posagu. WYNIK: Gadulski cofa zgodę na małżeństwo. IRONIA komediowa: SKĄPSTWO ojca RATUJE CÓRKĘ przed złym małżeństwem. Niemcewicz mistrzowsko wykorzystuje wady postaci — chciwość Gadulskiego paradoksalnie SŁUŻY Teresie. ELEGIA na śmierć SZAMBELANA — drugi popisowy moment Szarmanckiego. Szarmancki czyta sentymentalną elegię na śmierć ZMARŁEGO Szambelana (fircyka, wypadł z KARIOLKI i zginął). Elegia opłakuje go jak bohatera: 'Płaczcie, amorki!'. Niemcewicz parodiuje SENTYMENTALIZM — patos zastosowany do absurdalnej śmierci próżniaka. Starościna płacze, Szarmancki wzrusza się — oboje traktują śmierć fircyka jak tragedię. KONTRAST z prawdziwą śmiercią za ojczyznę (ideał patriotyczny). FUNKCJE Szarmanckiego: 1) ANTYIDEAŁ obywatela — kontrast z Walerym. 2) KARYKATURA KOSMOPOLITYZMU — wszystkiego, czego Niemcewicz nie chce. 3) DEMASKACJA łowcy posagów — częsta wada szlachty XVIII w. 4) PARODIA sentymentalizmu — elegia na Szambelana. 5) RYWAL Walerego — generator akcji miłosnej. 6) Wspólnik Starościny — wzajemne wspieranie pustki. 7) KOMICZNY relief — śmieszne wypowiedzi, sceny manipulacji. KONTRAST z WALERYM — PARALELNE postacie z OPOZYCYJNYMI cechami: SZARMANCKI: fircyk, podróżuje dla rozrywki, łowi posagi, ignorant rewolucji, kosmopolita, polski snob francuski. WALERY: poseł, służy krajowi, kocha Teresę bez posagu, śledzi reformy, polski patriota. To kontrast TWO MODELI MŁODEGO SZLACHCICA — patriotycznego i kosmopolitycznego. Wybór Teresy = wybór ideologiczny. KLUCZOWY DIALOG — Walery do Szarmanckiego: 'Pamiętaj, żeś Polakiem, żeś obywatelem, żeś najpierwsze twe winien ojczyźnie usługi'. Walery UCZY Szarmanckiego, że być Polakiem = SŁUŻYĆ. Szarmancki nie słucha. KOMIZM Szarmanckiego: 1) KOMIZM POSTACI — karykatura fircyka. 2) KOMIZM SŁOWNY — pseudofrancuszczyzna, parodiowane elegie. 3) KOMIZM SYTUACYJNY — żądanie intercyzy z posagiem, demaskacja. 4) KOMIZM IDEOLOGICZNY — rewolucja go nudzi (kulminacja absurdu). INTERPRETACJE Szarmanckiego: 1) DYDAKTYCZNA — antywzór obywatela. 2) HISTORYCZNA — typ polskiego szlachcica XVIII w. naśladującego francuski styl. 3) KOMICZNA — źródło humoru. 4) IDEOLOGICZNA — demaskacja kosmopolityzmu. 5) MORALNA — łowca posagów jako społeczna patologia. PARALELE LITERACKIE: a) FIRCYK w 'FIRCYKU W ZALOTACH' ZABŁOCKIEGO (1781) — bezpośredni prototyp. b) DON JUAN Molière'a — fircyk-uwodziciel, ale bardziej tragiczny. c) PRZYZWYCZAJANY z 'Pana Jowialskiego' Fredry — XIX-wieczny salonowiec. d) WOKULSKI? — nie, raczej WĄSOWSKI z 'Lalki' (snob warszawski). e) Współcześnie: 'eurokrata' bez kompetencji, polski snob amerykański. WSPÓŁCZESNE wcielenia: 1) Influencerzy podróżujący 'globalny styl życia', niezainteresowani polityką. 2) 'Łowcy posagów' w postaci łowców bogatych partnerów. 3) Polscy snobowie zachodni — gardzący polską kulturą. 4) Próżniacy korzystający z bogactwa rodziców. Każda epoka ma swoich Szarmanckich. NA MATURZE — Szarmancki STANDARD. Trzeba znać: FIRCYK, łowca posagów, podróżował po Europie ALE NIE rozumiał (rewolucja go nudziła!), demaskacja przez żądanie posagu, elegia na Szambelana (parodia sentymentalizmu), kontrast z Walerym, krytyka kosmopolityzmu. Esej 'Krytyka kosmopolityzmu' wymaga Szarmanckiego.
DEBATA POLITYCZNA między PODKOMORZYM a GADULSKIM to CENTRUM IDEOWE komedii. To MOMENT, w którym Niemcewicz najwyraźniej KSZTAŁTUJE POGLĄDY widzów. Tematy: reformy SEJMU CZTEROLETNIEGO. Bez znajomości debaty — niezrozumienie komedii. KONTEKST historyczny: 1) SEJM CZTEROLETNI (Wielki, 1788-1792) — próba reform po I rozbiorze (1772). 2) Dwa STRONNICTWA: PATRIOTYCZNE (reformatorzy: Kołłątaj, Małachowski, Potocki Ignacy, Czartoryski, Niemcewicz) vs HETMAŃSKIE (konserwatyści: Potocki Szczęsny, Branicki, Rzewuski). 3) Pomoc i nacisk: PRUSY (chwilowo sojusz przeciw Rosji), ROSJA (pragnąca utrzymać Polskę słabą), AUSTRIA (neutralna). 4) Kulminacja: KONSTYTUCJA 3 MAJA (3 maja 1791) — owoc reform. 5) Klęska: TARGOWICA (1792), wojna polsko-rosyjska, II ROZBIÓR (1793), III ROZBIÓR (1795). NA MOMENT PISANIA komedii (1790) — przed konstytucją, w środku debat. Niemcewicz pisze NA GORĄCO, jako uczestnik. TEMATY DEBATY w komedii: 1) LIBERUM VETO — najważniejsza kwestia. CO TO: zasada jednomyślności w sejmie — JEDEN poseł mógł 'wetować' całą uchwałę ('Non placet!'), zrywać sejm. Od XVII w. system PARALIŻUJĄCY państwo. PODKOMORZY: 'Wskrzeszają mądrą wolność, skracają swywole. Ten to nieszczęsny nierząd, to sejmów zrywanie, kraj zgubiło, ściągnęło obce panowanie'. WALERY: krytyka liberum veto jako przyczyny upadku Polski. GADULSKI: 'wolności źrenicę cudzoziemiec gwałci... łotrowie kraj cały zgubią'. Broni veto jako 'wolności'. SAMODEMASKACJA: Gadulski twierdzi, że ZNIESIENIE veto zniszczy kraj, ale przyznaje, że obecnie kraj JUŻ pod 'obcym panowaniem' (rosyjskim). Nie widzi paradoksu. NIEMCEWICZ stawia: PRECIZJA: liberum veto = śmierć państwa. ZNIESIENIE = ratowanie kraju. Konstytucja 3 Maja ZNIOSŁA liberum veto. 2) WOLNA ELEKCJA vs SUKCESJA — drugi kluczowy temat. WOLNA ELEKCJA: każdy nowy król wybierany na elekcji szlacheckiej (od końca XVI w.). PROBLEM: korupcja, łapówki, ingerencja obcych mocarstw (Rosja, Prusy, Austria narzucały kandydatów). PODKOMORZY/WALERY: popierają SUKCESJĘ (dziedziczność tronu, jak w innych europejskich monarchiach). GADULSKI: broni wolnej elekcji. ARGUMENTY Gadulskiego — samodemaskacja: 'kandydaci tworzą partie', 'kochany panie Piotrze, bądź ze mną, tę wioskę weź w dzierżawę', 'puszcza zastawę, daje sumę, i tak człek się zapomoże'. PRZYZNAJE korupcję, ale traktuje jako wartość ('człek się zapomoże'). Nawet: 'może z tego przyjść do czubów' (wojny domowe), 'obce wojsko jak wkroczy, to wszystko pogodzi'. ABSURD: Gadulski PRZYZNAJE, że wolna elekcja prowadzi do INTERWENCJI OBCEGO WOJSKA, ale uznaje to za 'normalkę'. Konstytucja 3 Maja WPROWADZIŁA sukcesję — dynastia SASKA (po Auguście III). 3) SOJUSZ z PRUSAMI vs IZOLACJA — trzeci temat. PRUSY w 1790 r. zawarły z Polską SOJUSZ przeciw Rosji (krótkotrwały, zerwany 1791). PODKOMORZY/WALERY: popierają sojusz jako sposób na uniezależnienie od Rosji. GADULSKI: nie ufa obcym, woli izolację. IRONIA: Polska BYŁA już zależna od Rosji, ale Gadulski tego nie widzi. ALE: prawdziwie PRUSY zdradziły Polskę w 1792 (drugi rozbiór z Rosją). Niemcewicz pisał w MOMENCIE optymizmu (1790), nie wiedząc o przyszłej zdradzie. 4) REFORMA ARMII — 100-TYSIĘCZNA. Plan zwiększenia armii polskiej do 100 000 żołnierzy (rzeczywista uchwała Sejmu Czteroletniego 1788). PODKOMORZY: popiera. GADULSKI: sprzeciwia się, bo PODATKI (szlachta nie chciała płacić). Sprawa POSAGÓW i PRYWATNYCH FINANSÓW przed obronnością państwa = egoizm szlachecki. 5) PRAWA CHŁOPÓW — uwolnienie z poddaństwa. PODKOMORZY w finale uwalnia chłopów: 'być raczej ojcem, aniżeli panem'. GADULSKI: nie myśli o chłopach. Konstytucja 3 Maja DAWAŁA chłopom 'opiekę prawa' — krok symboliczny, ale ważny. 6) EDUKACJA NARODOWA — krytyka 'modnego wychowania' (francuskiego). PODKOMORZY: krytykuje wychowanie kosmopolityczne, popiera KOMISJĘ EDUKACJI NARODOWEJ (KEN, założona 1773 — pierwsze państwowe ministerstwo edukacji w Europie!). KEN unifikowała szkolnictwo, wprowadzała język polski, promowała patriotyzm. STAROŚCINA = przykład złego wychowania, TERESA = dobrego (u Podkomorzych). 7) WOLNOŚĆ vs SWAWOLA — kluczowe ROZRÓŻNIENIE Podkomorzego. WOLNOŚĆ MĄDRA: oparta na PRAWIE, PORZĄDKU, ODPOWIEDZIALNOŚCI. SWAWOLA: samowola szlachecka, liberum veto, zrywanie sejmów, anarchia maskowana 'wolnością'. Niemcewicz pokazuje, że konserwatyści UDAJĄ 'patriotów wolności', ale ich 'wolność' to ANARCHIA. STRUKTURA debaty: 1) PODKOMORZY otwiera (akt I) — diagnoza upadku Polski. 2) GADULSKI odpowiada (akt I-II) — broni starego porządku. 3) WALERY wspiera ojca (akt II-III) — perspektywa POSŁA z SEJMU. 4) SZARMANCKI demonstruje IGNORANCJĘ (akt II) — 'w Paryżu jakie teraz nudy!'. 5) FINAŁ — Walery wygrywa Teresę, Podkomorzy uwalnia chłopów. SYMBOLICZNE zwycięstwo reform. FUNKCJE debaty: 1) PROPAGANDOWA — kształtuje opinię publiczną. 2) DYDAKTYCZNA — uczy widza zasad ustrojowych. 3) IDEOLOGICZNA — wyraża stanowisko stronnictwa patriotycznego. 4) HISTORYCZNA — daje świadectwo debat 1790 r. 5) DRAMATYCZNA — generuje napięcie ideowe. 6) DEMASKATORSKA — Gadulski sam siebie ośmiesza argumentami. SAMODEMASKACJA Gadulskiego — kluczowy chwyt. Gadulski mówi rzeczy ABSURDALNE jako argumenty ZA swoim stanowiskiem. Przykład: broniąc wolnej elekcji, przyznaje korupcję ('puszcza zastawę') i obce interwencje ('obce wojsko jak wkroczy, to wszystko pogodzi'). To DRAMATIC IRONY — widz słyszy ABSURD, Gadulski uważa za argument. SCHEMAT: konserwatysta UDAJE patriotę, ale FAKTYCZNIE służy obcym interesom (Rosja popierała liberum veto, by paraliżować Polskę). Niemcewicz wcześniej niż Mickiewicz pokazuje POLSKIE PARADOKSY mentalności postkolonialnej. RECEPCJA — w 1790-91 debaty były AKTUALNE, widzowie rozpoznawali konkretne argumenty z sejmu. Dziś — wymagają OBJAŚNIENIA historycznego. UNIWERSALNOŚĆ: mechanizmy (egoizm maskowany 'wolnością', patriotyzm jako pusta deklaracja) są ponadczasowe. WSPÓŁCZESNE PARALELE: 1) Spory o reformy demokracji ('wolność' vs odpowiedzialność). 2) Polityczna polaryzacja (reformatorzy vs zachowawcy). 3) Sojusze międzynarodowe (UE, NATO) vs izolacjonizm. 4) Reforma armii (modernizacja vs status quo). 5) Edukacja narodowa vs globalna. 6) Prawa marginalizowanych grup. Każde społeczeństwo ma swoje debaty Podkomorzego vs Gadulskiego. NA MATURZE — debata polityczna STANDARD. Trzeba znać: LIBERUM VETO, WOLNĄ ELEKCJĘ vs SUKCESJĘ, SOJUSZ z PRUSAMI, REFORMĘ ARMII, prawa CHŁOPÓW, mądrą WOLNOŚĆ vs SWAWOLĘ. Cytaty Podkomorzego ('Wskrzeszają mądrą wolność') i Gadulskiego ('wolności źrenica', 'nigdy nie czytam'). Kontekst Sejmu Czteroletniego i Konstytucji 3 Maja. Esej 'Reformy oświeceniowe' wymaga debaty.
POWRÓT POSŁA to PIERWSZA POLSKA KOMEDIA POLITYCZNA. Innowacja Niemcewicza: WPROWADZENIE polityki na scenę komediową. Wcześniej polskie komedie były OBYCZAJOWE (Bohomolec), ale NIE POLITYCZNE. Niemcewicz tworzy NOWY gatunek. ŚRÓDŁA Niemcewicza: 1) MOLIÈRE — francuski klasyk, mistrz komedii charakterów. Niemcewicz czerpie: a) Postacie-TYPY (Gadulski = typ konserwatysty, Starościna = typ damy modnej, Szarmancki = typ fircyka). b) KONTRASTOWE PARY postaci. c) REZONATOR (Podkomorzy = jak Kleant ze Świętoszka). d) Intryga miłosna (młodzi kochankowie + ojciec-przeszkoda). e) ZASADA TRZECH JEDNOŚCI. f) DEUS EX MACHINA (w komedii — szczęśliwe zakończenie). g) DYDAKTYZM — komedia uczy. 2) FRANCISZEK BOHOMOLEC (1720-1784) — polski komediopisarz oświeceniowy, jezuita. Pierwszy polski autor regularnej komedii klasycystycznej. SCHEMAT BOHOMOLCA: szlachecki DWÓR na wsi, INTRYGA MIŁOSNA, KONFLIKT pokoleń (stary konserwatywny ojciec vs młody postępowy syn), KONTRASTOWE typy postaci, KOMIZM obyczajowy. Niemcewicz dziedziczy schemat, dodaje POLITYKĘ. 3) FRANCISZEK ZABŁOCKI (1752-1821) — polski komediopisarz, autor 'FIRCYKA W ZALOTACH' (1781). Wcześniejsze opracowanie typu FIRCYKA. Niemcewicz korzysta z gatunku. 4) DENIS DIDEROT (i encyklopedyści) — teoria 'drame bourgeois' (dramat mieszczański), komedia poważna z funkcją moralną. 5) KEN — Komisja Edukacji Narodowej (1773), filozofia oświecenia w Polsce. INNOWACJE Niemcewicza wobec tradycji: 1) POLITYKA na scenie — wcześniej komedie były OBYCZAJOWE (małżeństwa, fircyki). Niemcewicz wprowadza DEBATĘ POLITYCZNĄ jako CENTRUM dramatu. To NOWOŚĆ. 2) PROPAGANDA — komedia ma KSZTAŁTOWAĆ opinię publiczną o KONKRETNYCH reformach. Wcześniejsze komedie były moralizatorskie ogólnie, ta jest IDEOLOGICZNIE konkretna. 3) AKTUALNOŚĆ — Niemcewicz odnosi się do BIEŻĄCYCH debat Sejmu Czteroletniego. Komedia powstała na żywo, w trakcie zdarzeń. 4) MIESZANIE wątków — politykę z miłością. Rywalizacja o Teresę jest IDEOLOGICZNIE nasycona (wybór męża = wybór poglądów). 5) SAMODEMASKACJA postaci — Gadulski mówi argumenty, które go OŚMIESZAJĄ. Niemcewicz mistrzowsko stosuje DRAMATIC IRONY. CECHY GATUNKU 'komedia polityczna': 1) DEBATA polityczna jako CENTRUM. 2) Postacie reprezentują STRONNICTWA polityczne. 3) Konflikt IDEOLOGICZNY zamiast (lub obok) konfliktu miłosnego. 4) AKTUALNE odniesienia do bieżącej polityki. 5) Funkcja PROPAGANDOWA — wspiera określony obóz. 6) Połączenie tradycyjnych chwytów komediowych (typy, intryga) z politycznymi treściami. STRUKTURA komedii: 1) 3 AKTY (nie 5 jak u Molière'a — Niemcewicz upraszcza, bo komedia ma być DOSTĘPNA). 2) ZASADA TRZECH JEDNOŚCI: a) Miejsce — dworek Podkomorzych. b) Czas — jeden dzień (przerwa sejmu). c) Akcja — rywalizacja o Teresę + debata polityczna. 3) WIERSZ — trzynastozgłoskowiec parzysty z średniówką po 7 sylabie. Klasyczny polski wers (jak w 'Panu Tadeuszu' Mickiewicza późniejszym!). 4) PROZA dialogów nie istnieje — wszystko wierszem. JĘZYK: 1) WIERSZ — klasyczny, regularny, podporządkowany dydaktyce. 2) POLSZCZYZNA literacka XVIII w. — bogata, ale bez nadmiernej archaizacji. 3) Charakterystyka przez JĘZYK — Gadulski (gada chaotycznie), Starościna (mieszanina polsko-francuska), Podkomorzy (jasne, sentencjonalne wypowiedzi), Walery (młodzieńczy zapał). 4) Liczne SENTENCJE (Podkomorzy często mówi maksymami). 5) KOMIZM SŁOWNY — francuszczyzna Starościny, gadulstwo Gadulskiego, parodia elegii Szarmanckiego. PORÓWNANIE z innymi gatunkami: 1) Z TRAGEDIĄ klasyczną — komedia 'niższa' w hierarchii gatunków, ale Niemcewicz nadaje jej WAGĘ polityczną. 2) Z KOMEDIĄ MOLIÈRE'A — bardzo podobna struktura, ale Niemcewicz dodaje politykę. 3) Z DRAMATEM MIESZCZAŃSKIM Diderota — Niemcewicz ucieleśnia ten ideał: komedia poważna, dydaktyczna. 4) Z POWIASTKĄ FILOZOFICZNĄ Woltera — inny gatunek (proza, narracja), ale podobny cel dydaktyczny. RECEPCJA gatunku: 1) W POLSCE 'komedia polityczna' nie była masowo kontynuowana — XIX w. romantyzm wybierał INNE gatunki (dramat narodowy, poemat dygresyjny). 2) Spadkobiercy: niektóre komedie Fredry ('Pan Geldhab' — ma elementy społeczne), Wyspiańskiego ('Wesele' — komedia polityczna!), Mrożka ('Tango' — komedia polityczno-filozoficzna). 3) WSPÓŁCZESNE polityczne komedie i farsy. UNIWERSALNOŚĆ: gatunek POLITYCZNEJ KOMEDII żyje wszędzie tam, gdzie literatura zaangażowana komentuje politykę. WSPÓŁCZESNE wcielenia: stand-up polityczny, satyryczne programy TV, polityczne sztuki teatralne. SŁABOŚCI gatunku — wskazane przez Klimowicza i innych: 1) POSTACIE POZYTYWNE schematyczne. 2) DIALOGI POLITYCZNE dominują nad fabułą. 3) DOKTRYNA przebija nad sztuką. 4) AKTUALNOŚĆ czyni komedię efemeryczną (po debacie nieaktualną). 5) POSTACIE NEGATYWNE są ŻYWSZE artystycznie (paradoks dydaktyki). MOCNE STRONY: 1) AKTUALNOŚĆ — komedia żyje w MOMENCIE historycznym. 2) FUNKCJA SPOŁECZNA — wpływ na opinię publiczną. 3) DOSTĘPNOŚĆ — komedia łatwiejsza w odbiorze niż traktat polityczny. 4) NAUKA — widzowie uczą się argumentów. 5) ESTETYKA — komizm Niemcewicza, mimo schematyzmu, jest udany (Gadulski, Starościna, Szarmancki). INTERPRETACJE gatunku: 1) HISTORYCZNA — komedia polityczna jako narzędzie debaty publicznej. 2) IDEOLOGICZNA — propaganda stronnictwa patriotycznego. 3) ESTETYCZNA — innowacja gatunkowa (pierwsza polska komedia polityczna). 4) SOCJOLOGICZNA — narzędzie kształtowania świadomości obywatelskiej. 5) LITERACKA — kontynuacja tradycji Molière'owsko-bohomolcowej. NA MATURZE — pytania o GATUNEK standardowe. Trzeba znać: KOMEDIA POLITYCZNA jako INNOWACJA, tradycja MOLIÈRE'A i BOHOMOLCA, 3 jedności + 3 akty + wiersz, połączenie miłości z polityką, dydaktyzm, propaganda. Esej 'Powrót posła jako pierwsza polska komedia polityczna' to częsty temat.
POWRÓT POSŁA to PIERWSZA POLSKA KOMEDIA POLITYCZNA. Innowacja Niemcewicza: WPROWADZENIE polityki na scenę komediową. Wcześniej polskie komedie były OBYCZAJOWE (Bohomolec), ale NIE POLITYCZNE. Niemcewicz tworzy NOWY gatunek. ŚRÓDŁA Niemcewicza: 1) MOLIÈRE — francuski klasyk, mistrz komedii charakterów. Niemcewicz czerpie: a) Postacie-TYPY (Gadulski = typ konserwatysty, Starościna = typ damy modnej, Szarmancki = typ fircyka). b) KONTRASTOWE PARY postaci. c) REZONATOR (Podkomorzy = jak Kleant ze Świętoszka). d) Intryga miłosna (młodzi kochankowie + ojciec-przeszkoda). e) ZASADA TRZECH JEDNOŚCI. f) DEUS EX MACHINA (w komedii — szczęśliwe zakończenie). g) DYDAKTYZM — komedia uczy. 2) FRANCISZEK BOHOMOLEC (1720-1784) — polski komediopisarz oświeceniowy, jezuita. Pierwszy polski autor regularnej komedii klasycystycznej. SCHEMAT BOHOMOLCA: szlachecki DWÓR na wsi, INTRYGA MIŁOSNA, KONFLIKT pokoleń (stary konserwatywny ojciec vs młody postępowy syn), KONTRASTOWE typy postaci, KOMIZM obyczajowy. Niemcewicz dziedziczy schemat, dodaje POLITYKĘ. 3) FRANCISZEK ZABŁOCKI (1752-1821) — polski komediopisarz, autor 'FIRCYKA W ZALOTACH' (1781). Wcześniejsze opracowanie typu FIRCYKA. Niemcewicz korzysta z gatunku. 4) DENIS DIDEROT (i encyklopedyści) — teoria 'drame bourgeois' (dramat mieszczański), komedia poważna z funkcją moralną. 5) KEN — Komisja Edukacji Narodowej (1773), filozofia oświecenia w Polsce. INNOWACJE Niemcewicza wobec tradycji: 1) POLITYKA na scenie — wcześniej komedie były OBYCZAJOWE (małżeństwa, fircyki). Niemcewicz wprowadza DEBATĘ POLITYCZNĄ jako CENTRUM dramatu. To NOWOŚĆ. 2) PROPAGANDA — komedia ma KSZTAŁTOWAĆ opinię publiczną o KONKRETNYCH reformach. Wcześniejsze komedie były moralizatorskie ogólnie, ta jest IDEOLOGICZNIE konkretna. 3) AKTUALNOŚĆ — Niemcewicz odnosi się do BIEŻĄCYCH debat Sejmu Czteroletniego. Komedia powstała na żywo, w trakcie zdarzeń. 4) MIESZANIE wątków — politykę z miłością. Rywalizacja o Teresę jest IDEOLOGICZNIE nasycona (wybór męża = wybór poglądów). 5) SAMODEMASKACJA postaci — Gadulski mówi argumenty, które go OŚMIESZAJĄ. Niemcewicz mistrzowsko stosuje DRAMATIC IRONY. CECHY GATUNKU 'komedia polityczna': 1) DEBATA polityczna jako CENTRUM. 2) Postacie reprezentują STRONNICTWA polityczne. 3) Konflikt IDEOLOGICZNY zamiast (lub obok) konfliktu miłosnego. 4) AKTUALNE odniesienia do bieżącej polityki. 5) Funkcja PROPAGANDOWA — wspiera określony obóz. 6) Połączenie tradycyjnych chwytów komediowych (typy, intryga) z politycznymi treściami. STRUKTURA komedii: 1) 3 AKTY (nie 5 jak u Molière'a — Niemcewicz upraszcza, bo komedia ma być DOSTĘPNA). 2) ZASADA TRZECH JEDNOŚCI: a) Miejsce — dworek Podkomorzych. b) Czas — jeden dzień (przerwa sejmu). c) Akcja — rywalizacja o Teresę + debata polityczna. 3) WIERSZ — trzynastozgłoskowiec parzysty z średniówką po 7 sylabie. Klasyczny polski wers (jak w 'Panu Tadeuszu' Mickiewicza późniejszym!). 4) PROZA dialogów nie istnieje — wszystko wierszem. JĘZYK: 1) WIERSZ — klasyczny, regularny, podporządkowany dydaktyce. 2) POLSZCZYZNA literacka XVIII w. — bogata, ale bez nadmiernej archaizacji. 3) Charakterystyka przez JĘZYK — Gadulski (gada chaotycznie), Starościna (mieszanina polsko-francuska), Podkomorzy (jasne, sentencjonalne wypowiedzi), Walery (młodzieńczy zapał). 4) Liczne SENTENCJE (Podkomorzy często mówi maksymami). 5) KOMIZM SŁOWNY — francuszczyzna Starościny, gadulstwo Gadulskiego, parodia elegii Szarmanckiego. PORÓWNANIE z innymi gatunkami: 1) Z TRAGEDIĄ klasyczną — komedia 'niższa' w hierarchii gatunków, ale Niemcewicz nadaje jej WAGĘ polityczną. 2) Z KOMEDIĄ MOLIÈRE'A — bardzo podobna struktura, ale Niemcewicz dodaje politykę. 3) Z DRAMATEM MIESZCZAŃSKIM Diderota — Niemcewicz ucieleśnia ten ideał: komedia poważna, dydaktyczna. 4) Z POWIASTKĄ FILOZOFICZNĄ Woltera — inny gatunek (proza, narracja), ale podobny cel dydaktyczny. RECEPCJA gatunku: 1) W POLSCE 'komedia polityczna' nie była masowo kontynuowana — XIX w. romantyzm wybierał INNE gatunki (dramat narodowy, poemat dygresyjny). 2) Spadkobiercy: niektóre komedie Fredry ('Pan Geldhab' — ma elementy społeczne), Wyspiańskiego ('Wesele' — komedia polityczna!), Mrożka ('Tango' — komedia polityczno-filozoficzna). 3) WSPÓŁCZESNE polityczne komedie i farsy. UNIWERSALNOŚĆ: gatunek POLITYCZNEJ KOMEDII żyje wszędzie tam, gdzie literatura zaangażowana komentuje politykę. WSPÓŁCZESNE wcielenia: stand-up polityczny, satyryczne programy TV, polityczne sztuki teatralne. SŁABOŚCI gatunku — wskazane przez Klimowicza i innych: 1) POSTACIE POZYTYWNE schematyczne. 2) DIALOGI POLITYCZNE dominują nad fabułą. 3) DOKTRYNA przebija nad sztuką. 4) AKTUALNOŚĆ czyni komedię efemeryczną (po debacie nieaktualną). 5) POSTACIE NEGATYWNE są ŻYWSZE artystycznie (paradoks dydaktyki). MOCNE STRONY: 1) AKTUALNOŚĆ — komedia żyje w MOMENCIE historycznym. 2) FUNKCJA SPOŁECZNA — wpływ na opinię publiczną. 3) DOSTĘPNOŚĆ — komedia łatwiejsza w odbiorze niż traktat polityczny. 4) NAUKA — widzowie uczą się argumentów. 5) ESTETYKA — komizm Niemcewicza, mimo schematyzmu, jest udany (Gadulski, Starościna, Szarmancki). INTERPRETACJE gatunku: 1) HISTORYCZNA — komedia polityczna jako narzędzie debaty publicznej. 2) IDEOLOGICZNA — propaganda stronnictwa patriotycznego. 3) ESTETYCZNA — innowacja gatunkowa (pierwsza polska komedia polityczna). 4) SOCJOLOGICZNA — narzędzie kształtowania świadomości obywatelskiej. 5) LITERACKA — kontynuacja tradycji Molière'owsko-bohomolcowej. NA MATURZE — pytania o GATUNEK standardowe. Trzeba znać: KOMEDIA POLITYCZNA jako INNOWACJA, tradycja MOLIÈRE'A i BOHOMOLCA, 3 jedności + 3 akty + wiersz, połączenie miłości z polityką, dydaktyzm, propaganda. Esej 'Powrót posła jako pierwsza polska komedia polityczna' to częsty temat.
KLUCZOWY KONFLIKT IDEOWY komedii: dwa modele SARMATYZMU — POZYTYWNY (oświecony) i NEGATYWNY (zachowawczy). Niemcewicz NIE odrzuca sarmatyzmu jako takiego — chce go ZREFORMOWAĆ, OŚWIECIĆ. Pokazuje, że sarmatyzm MOŻE być patriotyczny i konstruktywny, jeśli połączy się z rozumem. SARMATYZM — co to: 1) HISTORYCZNIE — kultura polskiej szlachty XVI-XVIII w. Mit pochodzenia od starożytnych SARMATÓW (plemienia kaukaskiego). Ideologia szlachecka oparta na: a) RÓWNOŚCI szlachty (każdy szlachcic = brat). b) WOLNOŚCI SZLACHECKIEJ (przywileje, liberum veto, wolna elekcja). c) DEMOKRACJI SZLACHECKIEJ (sejmiki, sejm). d) PRAWOSŁAWNOŚCI katolickiej. e) Specyficznej KULTURZE materialnej (kontusz, szabla, wąsy, kontrabanda). f) WALECZNOŚCI (obrońcy Europy przed Turkami). 2) POZYTYWY: tożsamość narodowa, demokratyczna tradycja, niezależność szlachty od króla. 3) NEGATYWY: izolacjonizm, ksenofobia, antyintelektualizm, anarchia, egoizm klasowy, korupcja. 4) W XVII-XVIII w. — DEGENERACJA: szlachta staje się ZACHOWAWCZA, MAGNATERIA zdobywa nadmierną władzę, demokracja szlachecka staje się anarchią. NIEMCEWICZ ROZRÓŻNIA dwa modele: SARMATYZM POZYTYWNY (PODKOMORZY): 1) PATRIOTYZM — miłość ojczyzny, służba krajowi. 2) ROZUM — oświeceniowe wykształcenie, krytyczne myślenie. 3) AKTYWNOŚĆ OBYWATELSKA — uczestnictwo w polityce, popieranie reform. 4) HUMANITARYZM — uwolnienie chłopów, prawa człowieka. 5) UMIAR — nie odrzuca tradycji, ale ją reformuje. 6) DOBRY GOSPODARZ — dba o dom, służbę, chłopów. 7) MORALNY autorytet — wychowuje syna na patriotę. 8) Hierarchia: DOBRO WSPÓLNE > interes prywatny ('Dom zawsze ustępować powinien krajowi'). To IDEAŁ Niemcewicza — sarmata POŁĄCZONY z OŚWIECENIEM. SARMATYZM NEGATYWNY (GADULSKI): 1) KONSERWATYZM — broni STAREGO porządku, nie chce zmian. 2) IGNORANCJA — 'nigdy nie czytam', dumny z niewiedzy. 3) EGOIZM — broni liberum veto i wolnej elekcji, bo PRZYNOSZĄ MU KORZYŚCI. 4) PASYWNOŚĆ obywatelska — nie służy krajowi, gada, ale nie działa. 5) IDEALIZACJA PRZESZŁOŚCI — 'za Augustów było najlepiej' (mityzacja czasów słabości Polski). 6) GADULSTWO — mówi bez końca, nie słucha. 7) SKĄPSTWO wobec dzieci. 8) Hierarchia: INTERES PRYWATNY > dobro wspólne. To ANTY-IDEAŁ Niemcewicza — sarmata BEZ oświecenia. KONTRAST SYSTEMOWY: 1) MYŚLENIE — Podkomorzy CZYTA, ANALIZUJE, ARGUMENTUJE. Gadulski NIE CZYTA, GADA, IDEALIZUJE. 2) POLITYKA — Podkomorzy REFORMATOR, Gadulski KONSERWATYSTA. 3) RODZINA — Podkomorzy dobry ojciec, Gadulski zły (chce wydać córkę dla pieniędzy). 4) CHŁOPI — Podkomorzy uwalnia, Gadulski ignoruje. 5) WIZJA POLSKI — Podkomorzy chce silnego państwa, Gadulski chce słabego z 'wolnościami'. PORÓWNANIE w cytatach: PODKOMORZY: 'Wskrzeszają mądrą wolność, skracają swywole. Ten to nieszczęsny nierząd, to sejmów zrywanie, kraj zgubiło, ściągnęło obce panowanie'. GADULSKI: 'wolności źrenicę cudzoziemiec gwałci... łotrowie kraj cały zgubią'. Oba mówią o WOLNOŚCI, ale rozumieją RÓŻNIE. Podkomorzy: wolność = prawo, porządek. Gadulski: wolność = samowola, brak ograniczeń. IRONICZNA SAMODEMASKACJA Gadulskiego: PRZYZNAJE, że obecnie kraj jest pod 'obcym panowaniem' (rosyjskim), ale uważa, że to skutek REFORM, NIE konserwatyzmu. Niemcewicz pokazuje paradoks: konserwatyści twierdzą, że bronią Polski, faktycznie ją niszczą. NIEMCEWICZ NIE jest anty-tradycyjny: 1) Szanuje POLSKĄ TOŻSAMOŚĆ — krytykuje kosmopolityzm (Szarmancki, Starościna). 2) Nie chce 'francuskiej Polski' — chce POLSKI OŚWIECONEJ. 3) Wartości tradycyjne (rodzina, gospodarstwo, religia) ZACHOWANE — ale ZMODERNIZOWANE. 4) SYNTEZA: tradycja + reformy, sarmatyzm + oświecenie. PARALELE LITERACKIE: 1) PAN TADEUSZ Mickiewicza (1834) — także dwa modele szlachcica: SĘDZIA (pozytywny tradycjonalista) vs PŁUT (negatywny). Mickiewicz romantycznie idealizuje sarmatyzm. 2) PAMIĘTNIKI PASKA — sarmacka mentalność XVII w. (kontekst historyczny). 3) KAZANIA SEJMOWE Skargi — wcześniejsza krytyka wad szlachty (XVI/XVII w.). 4) Komedie Fredry — XIX-wieczna kontynuacja, ale w innym duchu (sentymentalna nostalgia za sarmatyzmem). 5) KRASICKI 'Pochwała głupstwa' i 'Pijaństwo' — wcześniejsza oświeceniowa satyra szlachecka. PARADOKS RECEPCJI: 1) W XIX w. ROMANTYCY zrehabilitowali sarmatyzm jako 'duchowość polską' (Mickiewicz). 2) Po 1989 SARMATYZM bywa rehabilitowany przez konserwatystów jako 'autentyczna polskość'. 3) Krytyka Niemcewicza nadal aktualna — wszędzie tam, gdzie tradycja BLOKUJE myślenie krytyczne. INTERPRETACJE: 1) HISTORYCZNA — Niemcewicz w SPORZE z konserwatywną szlachtą. 2) IDEOLOGICZNA — manifest reformatorów. 3) ESTETYCZNA — kontrast jako chwyt dydaktyczny. 4) PSYCHOLOGICZNA — Gadulski jako TYP psychospołeczny (ignorant 'patriotyczny'). 5) WSPÓŁCZESNA — debata 'kim jest prawdziwy Polak' — oświeconym patriotą czy zachowawczym tradycjonalistą? WSPÓŁCZESNE wcielenia: 1) Spory 'tradycyjny patriotyzm' vs 'europejski/światowy patriotyzm'. 2) 'Polak światowy' (Walery) vs 'Polak swojski' (Gadulski). 3) Reformatorzy vs zachowawcy w każdej epoce. 4) Antyintelektualizm 'prostego patriotyzmu' — wciąż żywy. 5) Otwartość/zamknięcie na świat. NA MATURZE — esej 'Dwa modele sarmaty' lub 'Krytyka sarmatyzmu' to STANDARD. Trzeba znać: ROZRÓŻNIENIE pozytywnego i negatywnego sarmatyzmu, PODKOMORZY i GADULSKI jako reprezentanci, niemcewiczowska SYNTEZA tradycji i reform.
ELEGIA NA ŚMIERĆ SZAMBELANA czytana przez Szarmanckiego (akt II) to JEDEN Z NAJSŁYNNIEJSZYCH momentów komizmu Powrotu posła. ARCYDZIEŁO PARODII sentymentalizmu — patos zastosowany do absurdalnej śmierci fircyka. Niemcewicz brawurowo ośmiesza pustkę kosmopolityczno-sentymentalną. SZAMBELAN — kto to: 1) DROGI URZĘDOWY — szambelan to dworski urzędnik (XVIII w. Polska — szambelan króla, biskupa). 2) W komedii — KONKRETNA postać, ZMARŁA przed akcją. Towarzysz Szarmanckiego, fircyk, próżniak. 3) ŚMIERĆ — WYPADŁ Z KARIOLKI i ZGINĄŁ. KARIOLKA — lekki pojazd dwukołowy, ulubiony przez XVIII-wiecznych fircyków za szybkość. Szambelan zginął JADĄC ZA SZYBKO — śmierć BANALNA, ŚMIESZNA, BEZ szlachetności. 4) Symbol: śmierć ZA NIC, bez sensu, bez krajowi. KONTRAST ze śmiercią ZA OJCZYZNĘ (ideał patriotyczny). ELEGIA SZARMANCKIEGO — Szarmancki napisał elegię na śmierć Szambelana. Czyta ją Starościnie. Treść: 1) PATOS — opłakuje Szambelana jak BOHATERA. 'Płaczcie, amorki!' (pseudokassyczna inwokacja do amorków, sentymentalna postać). 2) WYLICZANIE strat — 'znikły sprzączki, znikły fraki, znikły kariolki'. Co opłakuje? PRZEDMIOTY MATERIALNE — sprzączki (klamry), fraki (modne ubrania), kariolki (powozy). Życie Szambelana = przedmioty. 3) ROZPACZ — typowa sentymentalna lamentacja, ale o NICZYM. 4) AMORKI — postaci mitologiczne, dzieci-bóstwa miłości. Sentymentalizm uwielbiał amorków. Tutaj UŻYTE ironicznie — amorki płaczą nad śmiercią próżniaka. KOMIZM ELEGII: 1) KONTRAST — wysoka forma (elegia) + niska treść (fircyk umarł z głupoty). 2) PARODIA SENTYMENTALIZMU — Niemcewicz ośmiesza modny styl. 3) PARODIA POEZJI ŁACIŃSKIEJ — elegia to klasyczna forma (Owidiusz, Tibullus), tutaj zdegradowana. 4) DEMASKACJA wartości fircyków — życie = sprzączki i fraki. 5) IRONIA wobec Starościny — płacze nad ABSURDEM. SENTYMENTALIZM — co to: 1) PRĄD literacki XVIII w. (drugiej połowy). Reakcja na racjonalizm klasycyzmu. 2) Cechy: WRAŻLIWOŚĆ, ŁZY, SUBIEKTYWIZM, MIŁOŚĆ jako wartość, PRZYRODA, MELANCHOLIA. 3) Autorzy: ROUSSEAU ('Nowa Heloiza'), STERN ('Tristram Shandy', 'Podróż sentymentalna'), YOUNG ('Noce'), GOETHE ('Cierpienia młodego Wertera'). 4) W POLSCE: Karpiński ('Laura i Filon'), Knaźnin, Brodziński. 5) KRYTYKA: pusta wrażliwość, łzy nad fikcją, brak rozumu, narcyzm emocjonalny. NIEMCEWICZ jako KLASYK krytykuje sentymentalizm. Klasycyzm = ROZUM, UMIAR, FORMA. Sentymentalizm = EMOCJE, NADMIAR, ROZpięta forma. Konflikt prądów literackich. NIEMCEWICZ w komedii pokazuje, że sentymentalizm prowadzi do PŁYTKOŚCI — Starościna płacze nad romansami, nad elegią Szambelana, ale NIE płacze nad krajem. Pusta wrażliwość bez moralnego sensu. FUNKCJA SCENY w komedii: 1) DEMASKACJA Szarmanckiego — pokazuje, że pisze pustą poezję. 2) DEMASKACJA Starościny — pokazuje, że płacze nad NICZYM. 3) PARODIA SENTYMENTALIZMU — wprowadza krytykę nurtu literackiego. 4) KONTRAST z patriotyzmem — śmierć za nic vs śmierć za kraj. 5) KOMIZM SŁOWNY — patos + absurd. 6) Charakteryzacja świata Szarmanckiego — przedmioty, mody, salony. SZARMANCKI jako POETA — pisze elegie. To kolejna jego cecha: AMATOR poezji bez talentu. Tworzy elegie na śmierć próżniaków. Pisanie 'literatury' jako kolejna 'modna' aktywność. Niemcewicz pokazuje, że fircyk Naśladuje WSZYSTKO — moda, podróże, poezja, ale NIC nie rozumie. PORÓWNANIE z innymi parodiami sentymentalizmu: 1) MOLIÈRE 'WYKWINTNIŚKI ŚMIESZNE' (Les Précieuses ridicules, 1659) — wcześniejsza parodia salonu. 2) CERVANTES 'DON KICHOT' (1605) — parodia rycerskich romansów. 3) Krasicki 'Pijaństwo' — parodia popularnych form. 4) Fredro 'Pan Geldhab' — parodia salonu warszawskiego. 5) Współczesne parodie celebrytów. UNIWERSALNOŚĆ MOTYWU: parodia mód kulturowych jest ponadczasowa. Wszędzie tam, gdzie pojawiają się 'modne' style emocjonalne (sentymentalizm, romantyzm, postmodernistyczna ironia, social media), pojawia się parodia. CYTATY KLUCZOWE: 'Płaczcie, amorki!' (inwokacja elegii), 'znikły sprzączki, znikły fraki, znikły kariolki' (wyliczanie strat). INTERPRETACJE: 1) ESTETYCZNA — parodia sentymentalizmu jako nurtu. 2) IDEOLOGICZNA — demaskacja kosmopolityzmu i pustki. 3) KOMICZNA — pierwszorzędna scena humorystyczna. 4) MORALNA — co znaczy 'godna śmierć'? (kontrast z patriotyczną). 5) STRUKTURALNA — moment relaksu fabularnego, ale i ideologicznego. WSPÓŁCZESNE wcielenia: 1) Posty na social media o tragedii kupienia 'złych' butów. 2) Influencer rozpaczający nad zgubieniem markowej torebki. 3) 'First world problems' — narcystyczne lamentowanie. 4) Pseudoelegiczne nekrologi celebrytów. Każda epoka ma swoje 'elegie na Szambelana'. NA MATURZE — pytanie o elegię może się pojawić jako szczegółowe. Trzeba znać: KONTEKST (śmierć fircyka), TREŚĆ (parodia sentymentalizmu, 'amorki', sprzączki/fraki/kariolki), FUNKCJĘ (demaskacja Szarmanckiego i Starościny), KONTRAST z patriotyczną śmiercią. Esej 'Krytyka sentymentalizmu' wymaga elegii.
UWOLNIENIE CHŁOPÓW PRZEZ PODKOMORZEGO w finale komedii (akt III) to KULMINACJA przesłania moralnego i społecznego dzieła. AKT SYMBOLICZNY pokazujący, że oświecony patriotyzm to NIE TYLKO reformy państwowe, ale także HUMANITARYZM. PODDAŃSTWO CHŁOPSKIE w Polsce XVIII w.: 1) STATUS — chłopi byli PODDANYMI swojego pana feudalnego (szlachcica-właściciela). 2) PRZYWIĄZANIE DO ZIEMI (glebae adscriptio) — nie mogli opuścić wsi bez zgody pana. 3) PAŃSZCZYZNA — obowiązek odrabiania pańskiej ziemi (3-6 dni tygodniowo). 4) BRAK PRAW — chłopi nie mieli ochrony prawnej, pan miał JURYSDYKCJĘ (mógł sądzić). 5) BRUTALNE traktowanie — bicie, kary cielesne, sprzedaż 'dusz'. 6) STANOWILI 70% społeczeństwa — większość, ale zniewolona. 7) Krytyka: oświeceniowcy, Rousseau, encyklopedyści, w Polsce: Staszic, Kołłątaj. AKT PODKOMORZEGO: w finale komedii Podkomorzy ogłasza, że UWALNIA chłopów ze SWOJEJ MAJĘTNOŚCI z poddaństwa. Słowa kluczowe: 'BYĆ RACZEJ OJCEM, ANIŻELI PANEM'. Zamiast PANA-tyrana, chce być OJCEM-opiekunem. To pełna IDEOLOGICZNA wymowa: relacja pana-chłopa = relacja ojca-syna, oparta na MIŁOŚCI i ODPOWIEDZIALNOŚCI, NIE na PRZYMUSU. KONTEKST IDEOLOGICZNY: 1) ROUSSEAU 'Umowa społeczna' (1762) — każdy człowiek z natury wolny, niewolnictwo niezgodne z prawem naturalnym. 2) ENCYKLOPEDYSTI — krytyka feudalizmu, postulat praw człowieka. 3) FIZJOKRACI — uwolnienie chłopów = lepsza ekonomia (wolny rolnik wydajniejszy). 4) Reformatorzy polscy — STASZIC 'Przestrogi dla Polski' (1790), KOŁŁĄTAJ 'Listy Anonima' (1788-89). 5) JÓZEF II austriacki ZNIÓSŁ poddaństwo w Austrii (1781) — wzór dla reformatorów. 6) FRANCJA: Rewolucja francuska 1789 zniosła feudalizm. ZAKRES AKTU Podkomorzego: 1) DOTYCZY JEGO MAJĘTNOŚCI — Podkomorzy uwalnia SWOICH chłopów, nie wszystkich w Polsce. 2) PRYWATNA inicjatywa — nie czeka na ustawę państwową. 3) SYMBOLICZNY GEST — pokazuje, co MOGĄ zrobić oświeceni ziemianie. 4) Niemcewicz POPULARYZUJE ideę przez przykład. KONSTYTUCJA 3 MAJA (1791) — TYLKO POŁOWICZNE uwolnienie chłopów. Konstytucja dawała chłopom 'opiekę prawa i rządu krajowego' — to znaczy: pan nie mógł ich już swobodnie eksmitować lub wymierzać kar. ALE: nie zniosła pańszczyzny i poddaństwa. To krok SYMBOLICZNY, ale ostrożny. Bardziej radykalne plany (Staszic, Kołłątaj) NIE PRZESZŁY. POŁOWICZNOŚĆ wynikała ze STRACHU przed buntem szlachty (jak później w Targowicy). Pełne uwolnienie chłopów w POLSCE: 1) W ZABORZE PRUSKIM — 1808-1823. 2) W ZABORZE AUSTRIACKIM — 1848 (Wiosna Ludów). 3) W ZABORZE ROSYJSKIM — 1864 (po powstaniu styczniowym, jako kara dla szlachty i pozyskanie chłopów). 4) Dwór polski był OPÓŹNIONY w stosunku do reszty Europy. UNIWERSALNE PRZESŁANIE: Niemcewicz pokazuje, że PATRIOTYZM = HUMANITARYZM. Nie można kochać OJCZYZNY (Polski), nie kochając CZŁOWIEKA (chłopa). Patriotyzm 'odnieprzewy' (Gadulski) ignoruje cierpienie chłopów. Patriotyzm OŚWIECONY (Podkomorzy) widzi WSZYSTKICH Polaków, w tym chłopów. CYTAT KLUCZOWY: 'Być raczej OJCEM, aniżeli PANEM'. To MANIFEST nowego stosunku do chłopów. Pan-tyran odchodzi, ojciec-opiekun przychodzi. PARALELE LITERACKIE: 1) PAN TADEUSZ Mickiewicza (1834) — Sędzia jako 'dobry pan' (ale wciąż jest panem!). Idealizacja patriarchalnych stosunków na wsi. 2) STASZIC 'Pochwała Stanisława Trembeckiego' — krytyka poddaństwa. 3) STAROŚCIANKA Krasickiego — nie krytyczna. 4) LALKA Prusa — Wokulski próbuje pomóc biedakom, ale to inny kontekst (XIX w.). 5) CHŁOPI Reymonta — chłopi już WOLNI prawnie, ale wciąż biedni. 6) PAMIĘTNIKI Paska — sarmackie traktowanie chłopów (bicie kosem). FUNKCJA W KOMEDII: 1) KULMINACJA dydaktyczna — finał wzmacnia przesłanie. 2) MORALNE zwycięstwo Podkomorzego — patriotyzm + humanitaryzm. 3) NAGRODA dla chłopów — paralela do ślubu Walerego i Teresy. 4) PROPAGANDA reform — wpisuje uwolnienie chłopów w program polityczny. 5) Symbol POLSKI ZREFORMOWANEJ — kraj, w którym wszyscy są obywatelami. 6) HOŁD ROUSSEAU i encyklopedystom. PRAKTYCZNE problemy z aktem Podkomorzego: 1) PRAWNE — pan nie mógł SAM uwolnić chłopów bez ustawy ogólnej (tylko deklaratywnie). 2) EKONOMICZNE — uwolnieni chłopi musieli mieć ziemię (Podkomorzy daje im?). 3) SPOŁECZNE — sąsiedzi byliby przeciw (chłopi mogliby uciec). 4) Niemcewicz UPROSZCZA dla efektu literackiego — symboliczny gest, nie program praktyczny. INTERPRETACJE: 1) IDEOLOGICZNA — manifest oświeceniowy. 2) SYMBOLICZNA — gest, nie program. 3) RELIGIJNA — chrześcijańska 'miłość bliźniego' wobec chłopa. 4) ROUSSEAUWSKA — natura ludzka równa, niewolnictwo sprzeczne z prawem naturalnym. 5) NARODOWA — wszyscy Polacy = wspólnota. 6) PROPAGANDOWA — wsparcie reform społecznych. WSPÓŁCZESNE wcielenia idei: prawa pracownicze, godność każdej pracy, sprzeciw wobec wykorzystywania, miłosierdzie wobec migrantów, pomoc słabszym. Idea Podkomorzego — 'być ojcem, nie panem' — wciąż aktualna w każdej relacji władzy. NA MATURZE — uwolnienie chłopów to STANDARD pytań szczegółowych. Trzeba znać: AKT Podkomorzego w finale, cytat 'być raczej ojcem aniżeli panem', kontekst ROUSSEAU i encyklopedystów, ograniczenia praktyczne (symboliczny gest), powiązanie z Konstytucją 3 Maja. Esej 'Humanitaryzm oświecenia' wymaga tej sceny.
TERESA i PODKOMORZYNA to dwie POZYTYWNE postaci kobiece komedii — kontrast do KARYKATURALNEJ Starościny. Reprezentują IDEAŁ OŚWIECENIOWY kobiety: cnotliwej, polskiej, dobrej żony i matki, patriotki. Niemcewicz pokazuje, że oświecenie wymaga DOBREGO wychowania kobiet — bo oświecony obywatel potrzebuje oświeconej matki i żony. PODKOMORZYNA: 1) ROLA: żona Podkomorzego, matka Walerego, pani dworu. 2) CHARAKTER: dobra, mądra, troskliwa, patriotyczna. 3) WYCHOWANIE: polskie, klasyczne, oparte na tradycji i wartościach. 4) JĘZYK: mówi PO POLSKU, nie używa francuszczyzny. 5) AKTYWNOŚĆ: wspiera męża, wychowała Teresę (z pierwszego małżeństwa Gadulskiego!) jako swoją wychowanicę. 6) PATRIOTYZM: podziela poglądy męża, popiera reformy. 7) GOSPODYNI: dba o dom, służbę. 8) MATKA: Walery to jej duma — wychowała go na patriotę-posła. Funkcje Podkomorzyny w komedii: 1) IDEAŁ kobiety oświeceniowej. 2) KONTRAST z Starościną. 3) Wsparcie męża jako rezonatora. 4) PEDAGOG — wychowanie Teresy. 5) WZOR matczyński. TERESA: 1) ROLA: córka Gadulskiego z PIERWSZEGO małżeństwa (zmarłej żony, NIE Starościny). WYCHOWANA u Podkomorzych — to KLUCZOWE! Nie u macochy! 2) WYCHOWANIE: u Podkomorzyny — patriotyczne, polskie, oparte na cnotach. 3) CHARAKTER: skromna, cnotliwa, posłuszna, ale myśląca. 4) MIŁOŚĆ: kocha Walerego (wychowanego razem z nią u Podkomorzych — niemal jak rodzeństwo, ale z osobnej rodziny). 5) WARTOŚCI: 'spokojne życie nad przepych przekładam'. Skromność, nie próżność. 6) BIERNA — nie buntuje się otwarcie, słucha ojca, czeka na rozwiązanie. 7) NAGRODA: w finale wychodzi za Walerego — ślub jako nagroda za cnotę. Funkcje Teresy: 1) IDEAŁ młodej kobiety. 2) Obiekt rywalizacji ideologicznej (Walery vs Szarmancki). 3) KONTRAST z Starościną (cnota vs próżność). 4) NAGRODA za wybór Walerego (zwycięstwo reform). 5) Symbol POLSKIEJ MŁODZIEŻY — wychowanej dobrze, gotowej do uczestnictwa w nowej Polsce. KONTRAST TRZECH KOBIET: 1) PODKOMORZYNA — IDEAŁ DOROSŁEJ kobiety: patriotka, mądra żona i matka. 2) TERESA — IDEAŁ MŁODEJ kobiety: cnotliwa, skromna, gotowa do małżeństwa z patriotą. 3) STAROŚCINA — KARYKATURA: kosmopolitka, próżna, zła żona i macocha. Trzy modele = trzy postawy. WYCHOWANIE TERESY u PODKOMORZYCH: 1) Symboliczne — Niemcewicz NIE CHCE, by Teresa była wychowana przez kosmopolityczną macochę. 2) Wychowanie u Podkomorzyny = wychowanie POLSKIE. 3) Edukacja: język polski, tradycja, religia, cnota, gospodarność. 4) Brak francuszczyzny, sentymentalnych romansów, mód. 5) Teresa = FRUIT wychowania oświeceniowego. To DOWOD, że wychowanie KSZTAŁTUJE. Gdyby Teresa była wychowana u Starościny, byłaby drugą Starościną. PROBLEM PŁCI w oświeceniu polskim: 1) KEN (Komisja Edukacji Narodowej, 1773) — TYLKO szkoły dla chłopców. Dziewczęta wychowywane w domach lub klasztorach. 2) STANISŁAW KONARSKI ('Collegium Nobilium', 1740) — reforma edukacji męskiej, ale nie kobiet. 3) IZABELA CZARTORYSKA — pierwsza polska kobieta-pisarka, aktywna kulturalnie. 4) Generalnie: KOBIETA = matka i żona, edukacja praktyczna (kuchnia, gospodarstwo, podstawowe nauki). Niemcewicz wpisuje się w tę tradycję. NIE postuluje rewolucji w sprawie kobiet, ale chce ich DOBREGO wychowania w polskiej i patriotycznej tradycji. CYTATY KLUCZOWE: 1) Teresa: 'spokojne życie nad przepych przekładam' — antymateriastyczna deklaracja, kontrast z modą salonową. 2) Podkomorzy chwali POLSKIE kobiety patriotyczne: 'idąc Rzymianek przykłady, dzieliły z nami publiczne nakłady, z skroń pozdejmowały przepyszne ozdoby, oddały je ojczyźnie'. NAWIĄZUJE do REZYGNACJI kobiet polskich z biżuterii na rzecz armii (rzeczywiste wydarzenie 1789). Niemcewicz POPIERA aktywność OBYWATELSKĄ kobiet. RZYMIANKI — kobiety rzymskie znane w historii (np. żony senatorów) jako WZÓR patriotyzmu kobiecego. Wzorzec antyczny. PARALELE LITERACKIE: 1) ZOSIA w 'Panu Tadeuszu' Mickiewicza — podobna do Teresy: skromna, polska, cnotliwa, nagrodzona ślubem z Tadeuszem. 2) Helena z 'Świętoszka' Molière'a — żona dyskretna, ale aktywna w obronie męża. 3) BARBARA RADZIWIŁŁÓWNA z dramatów historycznych — polska królowa-patriotka. 4) Heroiny u Karpińskiego, Sieczkowskiego — sentymentalne, ale polskie. 5) Helena z 'Pana Tadeusza' Soplica — wzór gospodyni-patriotki. FUNKCJE POZYTYWNYCH KOBIET: 1) IDEAŁ — wzór do naśladowania. 2) KONTRAST z karykaturą (Starościna). 3) WSPARCIE bohaterów męskich (Walery, Podkomorzy). 4) HUMANIZACJA komedii — kobiety nie tylko dekoracja, ale uczestniczki świata moralnego. 5) DEMASKACJA wychowania — dobre kobiety = dobre wychowanie. RECEPCJA: 1) Pozytywne kobiety u Niemcewicza są mniej żywe niż Starościna. 2) Cena dydaktyki — wzór mniej teatralny niż karykatura. 3) Ale: ważne ideologicznie. NIEMCEWICZ FEMINISTYCZNY? Nie w sensie nowoczesnym. ALE: 1) Uznaje WAGĘ wychowania kobiet. 2) Pokazuje SIŁĘ pozytywnych kobiet (Podkomorzyna wpływa na męża i syna). 3) Cytuje rzymskie kobiety-patriotki. 4) Krytykuje BŁĘDNE wychowanie kobiet (Starościna), nie kobiety jako takie. 5) Postuluje DOBROE wychowanie. To OŚWIECENIOWA postawa — racjonalna, ale tradycyjna. NA MATURZE — pytania o pozytywne postacie kobiece pojawiają się w esejach o ideałach oświecenia. Trzeba znać: PODKOMORZYNA jako ideał żony i matki, TERESA wychowana u Podkomorzych jako ideał młodej kobiety, kontrast z STAROŚCINĄ, cytat Podkomorzego o RZYMIANKACH, znaczenie WYCHOWANIA kobiet w oświeceniu. Esej 'Postaci kobiece w komedii' wymaga obu.
POWRÓT POSŁA to NIE TYLKO komedia — to NARZĘDZIE PROPAGANDY POLITYCZNEJ. Niemcewicz, sam POSEŁ na Sejm Czteroletni, pisze komedię, by KSZTAŁTOWAĆ OPINIĘ PUBLICZNĄ na rzecz reform. Jeden z najwcześniejszych przykładów ZAANGAŻOWANEJ LITERATURY POLITYCZNEJ w polskiej tradycji. KONTEKST POLITYCZNY 1790: 1) SEJM CZTEROLETNI (Wielki, 1788-1792) — w pełnym toku. 2) STRONNICTWO PATRIOTYCZNE walczy o reformy: liberum veto, dziedziczność tronu, armia, mieszczanie, chłopi. 3) STRONNICTWO HETMAŃSKIE blokuje reformy. 4) Sojusz z PRUSAMI (chwilowy, później zdrada). 5) Naciski ROSJI (Katarzyna II nie chciała silnej Polski). 6) Opinia publiczna ZDZIWIONA i podzielona — wieczność reform NIE PEWNA. 7) Piśmiennictwo polityczne MASOWE: pamflety, broszury, satyry, kazania. Powrót posła to JEDEN Z GŁOSÓW W TEJ DEBACIE. CELE PROPAGANDOWE komedii: 1) WSPIERAĆ STRONNICTWO PATRIOTYCZNE — Kołłątaj, Małachowski, Potocki, Czartoryski. 2) PROMOWAĆ KONKRETNE REFORMY: a) Zniesienie liberum veto. b) Dziedziczność tronu (sukcesja). c) Sejm stały. d) Wzmocnienie armii. e) Sojusz z Prusami. f) Prawa mieszczan i chłopów. 3) OŚMIESZAĆ konserwatystów (Gadulski = karykatura). 4) UKAZYWAĆ ZAGROŻENIA: kosmopolityzm, łowcy posagów, zacofanie. 5) MOBILIZOWAĆ młodzież — Walery jako wzór. 6) Kształtować POSTAWĘ wobec dziedzictwa sarmackiego (synteza tradycji i reform). ŚRODKI PROPAGANDOWE: 1) KONTRASTOWE PARY postaci — patrioci (pozytywni) vs konserwatyści (ośmieszeni). 2) POSTACIE NEGATYWNE jako KARYKATURY — Gadulski, Starościna, Szarmancki. 3) POSTACIE POZYTYWNE jako WZORY — Podkomorzy, Walery, Podkomorzyna, Teresa. 4) DEBATY POLITYCZNE — przedstawienie argumentów obu stron, ale tak, by widz WYBRAŁ reformatorów. 5) SAMODEMASKACJA negatywnych — Gadulski mówi argumenty, które OŚMIESZAJĄ go samego. 6) SZCZĘŚLIWE ZAKOŃCZENIE = zwycięstwo reform (ślub Walerego, uwolnienie chłopów). 7) HOŁD królowi Stanisławowi Augustowi i stronnictwu patriotycznemu. 8) Język oczyszczony, klarowny — łatwy w odbiorze. 9) WIERSZ — zapamiętywalny, łatwiejszy. 10) Aktualne odniesienia — widzowie rozpoznają KONKRETNE problemy. EFEKT PROPAGANDOWY: 1) POPULARNOŚĆ — komedia szybko zdobyła rozgłos w Warszawie i Polsce. 2) WPŁYW na opinię publiczną — kształtowała poglądy szlachty. 3) WSPARCIE dla reform — emocjonalna mobilizacja. 4) ROZPOZNAWALNE POSTACIE — niektórzy widzieli Gadulskiego jako Jana SUCHORZEWSKIEGO (słynnego posła hetmańskiego, choć on aktywny PO premierze komedii). 5) Cytowana w mowach sejmowych, listach. CENA propagandy: 1) POSTACIE POZYTYWNE schematyczne (Klimowicz). 2) DIALOGI POLITYCZNE dominują nad fabułą. 3) DOKTRYNA przebija nad sztuką. 4) Aktualność czyni komedię EFEMERYCZNĄ (po 1791 reformy uchwalone, po 1795 Polski nie ma — komedia traci aktualność). 5) Postacie NEGATYWNE są ŻYWSZE artystycznie — paradoks propagandy. KOMEDIA jako ZAANGAŻOWANA LITERATURA: 1) Literatura zaangażowana = służąca KONKRETNYM celom społeczno-politycznym. 2) Tradycja STARA — Aristofanes, Horacy, Cervantes, Molière, Niemcewicz. 3) Później: literatura WIELKIEJ EMIGRACJI (Mickiewicz, Słowacki), pozytywizm (Prus, Sienkiewicz), XX wiek (Brecht, Sartre, Borowski). 4) RYZYKO: traci się autonomię sztuki dla doktryny. 5) WARTOŚĆ: aktualność, wpływ społeczny, etyczne zaangażowanie. PARALELE: 1) DZIADY CZ. III Mickiewicza (1832) — także propagandowo-patriotyczna, ale wyraźniej artystyczna. 2) KONRAD WALLENROD Mickiewicza (1828) — patriotyczna alegoria. 3) ŚPIEWY HISTORYCZNE Niemcewicza (1816) — kolejne propagandowe dzieło autora. 4) Komedie Bohomolca — wcześniejsze, mniej polityczne. 5) Pamiętniki Kołłątaja, Mowy Małachowskiego — bezpośrednia propaganda. 6) KAZANIA SEJMOWE Skargi (1597) — wcześniejszy gatunek 'literatury sejmowej'. EWOLUCJA REPUTACJI Powrotu posła: 1) 1790-1791 — ENORMOWA popularność. 2) Po 1795 — komedia HISTORYCZNA, tracąca aktualność. 3) XIX w. — czytana jako PAMIĄTKA dawnej Polski. 4) XX w. — analizowana akademicko, grywana 'dla szkół'. 5) Współcześnie — wartość przede wszystkim HISTORYCZNA i DYDAKTYCZNA. INTERPRETACJE funkcji propagandowej: 1) IDEOLOGICZNA — komedia jako narzędzie obozu patriotycznego. 2) ESTETYCZNA — propaganda kontra sztuka (konflikt celów). 3) SOCJOLOGICZNA — literatura w służbie społecznej. 4) MORALNA — sztuka zaangażowana etycznie. 5) PRAGMATYCZNA — czy propaganda była skuteczna? CZY PROPAGANDA BYŁA SKUTECZNA? Tak częściowo: 1) KOMEDIA wspierała atmosferę proreformatorską. 2) UCHWALONO Konstytucję 3 Maja (3 maja 1791) — pół roku po premierze komedii. 3) Reformy IDIEOLOGICZNIE zwyciężyły. 4) ALE: Targowica (1792), wojna, rozbiory (1793, 1795). Polska upadła. 5) Czy literatura mogła to zmienić? Komedia kształtowała opinię, ale NIE mogła pokonać OBCEJ przemocy (Rosja, Prusy, Austria). DEBATA HISTORYCZNA: 'Czy literatura może zmieniać świat?'. Niemcewicz wierzył, że TAK. Przykład Powrotu posła pokazuje: literatura WPŁYWA na świadomość, ale NIE zastępuje DZIAŁANIA POLITYCZNEGO. WSPÓŁCZESNE wcielenia propagandy w literaturze: kabaret polityczny, satyryczne teksty, komedie filmowe, vlogi polityczne. Niemcewicz to PRAPRZODEK kabaretu politycznego. NA MATURZE — pytania o FUNKCJĘ PROPAGANDOWĄ standardowe. Trzeba znać: KONTEKST Sejmu Czteroletniego, CELE komedii (zniesienie veto, sukcesja, armia), ŚRODKI (kontrasty, karykatury, ślub w finale, uwolnienie chłopów), EFEKT (popularność, Konstytucja 3 Maja), CENĘ (schematyzm pozytywnych postaci). Esej 'Czy literatura może zmieniać społeczeństwo?' wymaga komedii.
Powrót posła to KOMEDIA HISTORYCZNA — głęboko związana z momentem 1790. Konkretne debaty (liberum veto, wolna elekcja) są MARTWE. Postacie schematyczne, propaganda doraźna. ALE: UNIWERSALNE MECHANIZMY ujawnione przez Niemcewicza są PONADCZASOWE. Komedia wciąż uczy, jeśli się ją czyta z aktualizacją. KONKRETNE elementy NIEAKTUALNE dziś: 1) LIBERUM VETO — nie istnieje. Współczesne demokracje używają głosowania większością. 2) WOLNA ELEKCJA króla — nieaktualna (nie ma monarchii w Polsce). 3) Sojusz z PRUSAMI — Polska w UE i NATO, inne sojusze. 4) Reforma armii 100-tysięcznej — inne realia obronne (NATO, technologia). 5) PODDAŃSTWO chłopów — zniesione w XIX w. 6) Sarmatyzm jako kostium kulturowy — historyczny. 7) Modne wychowanie francuskie — dziś inne 'mody' (anglosaska, popkultura). UNIWERSALNE MECHANIZMY AKTUALNE: 1) EGOIZM vs DOBRO WSPÓLNE — wszechobecny konflikt. Gadulski broni liberum veto, bo PRZYNOSI mu KORZYŚCI. To prototyp wszystkich, którzy IDEOLOGICZNIE uzasadniają interes prywatny. Dzisiejsze: lobbyści podający się za 'obrońców wolności', politycy maskujący korupcję 'patriotyzmem'. 2) PATRIOTYZM vs KOSMOPOLITYZM — wciąż żywy spór. Czy być POLAKIEM = służyć krajowi, czy = być częścią Europy/świata? Niemcewicz pokazuje, że NIE jest to dychotomia — można być Polakiem i jednocześnie obywatelem świata (Walery zna języki, ale służy Polsce). Pułapki: a) Kosmopolityzm bez korzeni (Szarmancki) = pustka. b) Patriotyzm bez otwartości (Gadulski) = ksenofobia. Niemcewicz proponuje SYNTEZĘ. 3) ROZUM vs DOGMAT — Gadulski 'nigdy nie czytam, wiem że tak jest najlepiej'. Antyintelektualizm jako 'patriotyzm prosty'. WSPÓŁCZESNE: anti-science (anti-vaxxers, klimatyczne denial, 'common sense' vs eksperci), antyelityzm, kult prostej mądrości. Niemcewicz pokazuje: bez ROZUMU patriotyzm = ślepa lojalność, niebezpieczna. 4) REFORMY vs ZACHOWAWCZOŚĆ — każda epoka ma swoich Gadulskich. Wszyscy, którzy bronią 'starych dobrych czasów' bez analizy. WSPÓŁCZESNE: opór wobec reform UE, sądownictwa, edukacji, ekologii. 5) ŁOWCY POSAGÓW — Szarmancki XXI w. Manipulatorzy w relacjach intymnych — pozorne uczucia dla pieniędzy, statusu. ARCHETYP wciąż żywy. 6) DAMY MODNE — Starościna XXI w. Influencerzy bez głębi, pseudosentymentalność (płacze nad postem, nie nad realnym dramatem), 'global lifestyle' bez tożsamości. 7) PUSTA WRAŻLIWOŚĆ — sentymentalizm wciąż żywy w mediach społecznościowych. Patos zastosowany do trywialnych spraw (jak elegia na Szambelana). 8) WYCHOWANIE KOSMOPOLITYCZNE bez KORZENI — dzieci nie znające historii, języka, tradycji. 9) ANTYINTELEKTUALIZM jako 'patriotyzm prosty' — dumne 'nie czytam, nie myślę'. 10) DZIEDZICZENIE POSTAW — Podkomorzy uczy Walerego patriotyzmu, Gadulski uczy córki posłuszeństwa. Wychowanie kształtuje pokolenia. PRZEKAZ MOLIÈRE'A I NIEMCEWICZA na XXI w.: 1) BĄDŹ obywatelem, nie tylko konsumentem. 2) UCZ się — bez wiedzy patriotyzm = ślepota. 3) UMIAR (juste milieu) — między ekstremami. 4) SŁUŻ — krajowi, społeczności, innym. 5) ROZRÓŻNIAJ — prawdę od pozoru, cnotę od próżności. 6) PIENIĄDZE są ŚRODKIEM, nie celem (Szarmancki = przestroga). 7) RELACJE są CENNIEJSZE niż status (Walery vs Szarmancki). 8) DZIECI uczą się od nas — wychowuj odpowiedzialnie. 9) TRADYCJA + REFORMY — synteza możliwa. 10) Krytyczne myślenie ważniejsze od ślepej lojalności. PRZYKŁADY AKTUALIZACJI: 1) GADULSKI DZISIAJ — anti-vaxxer twierdzący 'nigdy nie czytam, ale wiem'. 2) SZARMANCKI DZISIAJ — influencer-łowca bogatych partnerów. 3) STAROŚCINA DZISIAJ — sentymentalna celebrytka, pseudoaktywistka. 4) PODKOMORZY DZISIAJ — działacz społeczny, oświecony obywatel. 5) WALERY DZISIAJ — młody polityk-reformator, idealistyczny. RECEPCJA DZIŚ: 1) W szkole — komedia 'obowiązkowa', często nudna. 2) Aktorzy lubią grać Gadulskiego (żywa rola), unikają Walerego (schematyczny). 3) Reżyserzy AKTUALIZUJĄ — Gadulski jako współczesny polityk, Szarmancki jako celebryta. 4) Kontrowersje — niektóre reżyserie ośmieszają WSZYSTKIE postaci (postmodernistyczna ironia), inne idealizują tradycję. POLSKIE PARADOKSY: 1) Liberum veto jako 'wolności źrenica' — wciąż żywy mit. Niektórzy współcześni konserwatyści idealizują przedrozbiorową Polskę. 2) 'Polska Chrystusa narodów' (mesjanizm) — drugi mit historyczny. 3) Sarmatyzm jako 'autentyczna polskość' — debata otwarta. Niemcewicz pokazałby pewnie te same mechanizmy. SŁABOŚCI komedii widoczne dziś: 1) Postacie pozytywne SCHEMATYCZNE. 2) Debaty polityczne DŁUGIE i dla współczesnego widza NUDNE. 3) Brak GŁĘBI psychologicznej (jak u Molière'a). 4) Dydaktyczność widoczna i ciężka. 5) Czas akcji jednodniowy ogranicza fabułę. ALE: 1) Charakterystyka postaci negatywnych nadal śmieszna. 2) Cytaty są zapamiętywalne. 3) Problem patriotyzm vs egoizm zawsze aktualny. 4) Wartość HISTORYCZNA — świadectwo myśli oświeceniowej. POLSCY badacze o aktualności: 1) JULIAN KRZYŻANOWSKI — pozytywna ocena historyczna, ostrożna estetyczna. 2) MIECZYSŁAW KLIMOWICZ — kanoniczna krytyka schematyzmu. 3) ZOFIA SINKO — interpretacja propagandowa. 4) Współcześni: różne podejścia, od krytycznych do rehabilitacyjnych. INTERPRETACJE aktualności: 1) HISTORYCZNA — przede wszystkim wartość dokumentu. 2) UNIWERSALNA — mechanizmy ponadczasowe. 3) PROPAGANDOWA — przykład zaangażowania literatury. 4) ESTETYCZNA — slabość artystyczna, ale historyczne znaczenie. 5) DYDAKTYCZNA — przydatność w edukacji obywatelskiej. NA MATURZE — esej o aktualności komedii to częsty temat. Trzeba znać: KONKRETNE elementy nieaktualne (liberum veto, elekcja), UNIWERSALNE mechanizmy (egoizm vs dobro wspólne, antyintelektualizm, sentymentalizm), WSPÓŁCZESNE wcielenia bohaterów (Gadulski-anti-science, Szarmancki-łowca, Starościna-celebrytka), PRZEKAZ Niemcewicza (umiar, służba, krytyczne myślenie). Esej 'Dlaczego Powrót posła wciąż aktualny?' wymaga tej syntezy.
Każda pułapka pochodzi z analizy realnych odpowiedzi maturzystów. Naucz się je rozpoznać, żeby unikać głupich strat.
Powrót posła to powieść lub poemat — tekst literacki, ale nie sceniczny
Powrót posła to KOMEDIA SCENICZNA — utwór dramatyczny przeznaczony na SCENĘ TEATRALNĄ. Wystawiona 15 stycznia 1791 w Teatrze Narodowym w Warszawie. Pisana wierszem (trzynastozgłoskowiec), 3 akty, dialogi postaci, sceniczne wskazówki. PIERWSZA POLSKA KOMEDIA POLITYCZNA — to KOMEDIA, nie powieść, nie poemat.
Walery to nieważna postać tła — głównym bohaterem jest Podkomorzy
Walery jest TYTUŁOWYM POSŁEM ('Powrót POSŁA') — to JEGO powrót z sejmu jest punktem wyjścia akcji. Reprezentuje IDEAŁ młodego obywatela. Podkomorzy jest WAŻNĄ postacią (rezonator, głos autora), ale Walery jest TYTUŁOWY. Cytat KLUCZOWY Walerego: 'Pamiętaj, żeś Polakiem, żeś obywatelem'. To MANIFEST oświeceniowego patriotyzmu młodego pokolenia.
Postacie pozytywne (Podkomorzy, Walery) są żywsze niż negatywne
ODWROTNIE! Postacie NEGATYWNE są ŻYWSZE artystycznie — Klimowicz: 'bohaterowie pozytywni są schematyczni i bezbarwni, prawdziwie udane są postacie negatywne'. Gadulski (gaduła, ignorant), Starościna (dama modna), Szarmancki (fircyk) są BARDZIEJ TEATRALNI, śmieszni, zapamiętywani. Podkomorzy i Walery są SCHEMATYCZNI — JAĆ jako wzory dydaktyczne. To PARADOKS KOMEDII DYDAKTYCZNEJ.
Niemcewicz krytykuje cały sarmatyzm jako system
Niemcewicz ROZRÓŻNIA DWA modele sarmatyzmu: POZYTYWNY (Podkomorzy — patriota, reformator, humanista) i NEGATYWNY (Gadulski — konserwatysta, ignorant, egoista). NIE odrzuca sarmatyzmu jako takiego — chce go ZREFORMOWAĆ, OŚWIECIĆ. SYNTEZA tradycji i reform. Podkomorzy = sarmata POŁĄCZONY z OŚWIECENIEM. Gadulski = sarmata BEZ oświecenia. Cel: nie zniszczyć tradycji, lecz ją OŻYWIĆ rozumem.
Komedia powstała przed Sejmem Czteroletnim
Powrót posła powstał W TRAKCIE Sejmu Czteroletniego (1788-1792). Napisana 1790, wystawiona 15 stycznia 1791. KONSTYTUCJA 3 MAJA uchwalona 3 maja 1791 — PÓŁ ROKU PO premierze komedii. Niemcewicz pisał NA GORĄCO, w środku debat. Sam był posłem inflanckim na sejmie. Komedia to GŁOS uczestnika reform, wsparcie dla stronnictwa patriotycznego (Kołłątaj, Małachowski, Potocki).
Gadulski jest postacią tragiczną, szczerze martwiącą się o Polskę
Gadulski jest KARYKATURĄ konserwatysty — KOMICZNĄ, nie tragiczną. Jego 'patriotyzm' to MASKA dla EGOIZMU. Broni liberum veto, BO PRZYNOSI mu korzyści (łapówki podczas elekcji). Broni 'wolności szlacheckiej', bo jest WYGODNA dla niego. Jego ignorancja ('nigdy nie czytam') to SAMODEMASKACJA. NIE martwi się o ojczyznę — martwi się o własne interesy. Niemcewicz OŚMIESZA go, nie współczuje.
Szarmancki to sympatyczny kosmopolita, podróżujący po Europie
Szarmancki to NEGATYWNY typ — FIRCYK, łowca posagów, IGNORANT podróżujący BEZ SENSU. Był w Paryżu W TRAKCIE Rewolucji Francuskiej (1789), ale REWOLUCJA GO NUDZIŁA ('w Paryżu jakie teraz nudy!'). Interesowały go TYLKO sprzączki, guziki, wyścigi koni. Z Anglii przywiózł SZPADĘ. To KULMINACJA głupoty kosmopolitycznej — w Paryżu w 1789 i NIE rozumieć rewolucji?! Szarmancki to ANTY-IDEAŁ podróżnika — taki, który BYŁ wszędzie, a niczego się nie nauczył.
Bilet Starościny 'głowa źle mi robiła' jest dziwactwem, nie ma głębszego znaczenia
Bilet Starościny to KULMINACJA komizmu słownego — DOSŁOWNA KALKA z francuskiego ('la tête m'a fait mal'). Pokazuje, że Starościna NIE MYŚLI po polsku — tłumaczy mechanicznie z francuskiego. Niemcewicz ośmiesza PSEUDOFRANCUSZCZYZNĘ szlachty XVIII w. 'Cudzoziemki we własnym kraju' — Polki, które NIE umieją własnego języka. To KRYTYKA modnego wychowania francuskiego. Bilet to MIKROSCENA, ale ważna ideologicznie.
Elegia na Szambelana jest tylko żartem, bez głębszego znaczenia
Elegia na Szambelana to PARODIA SENTYMENTALIZMU. Szambelan zginął wypadając z kariolki — śmierć absurdalna, fircyk umarł z głupoty. Elegia opłakuje go jak BOHATERA. 'Płaczcie, amorki!' (pseudokassyczna inwokacja), 'znikły sprzączki, znikły fraki, znikły kariolki' (przedmioty zastępują życie). KONTRAST z śmiercią ZA OJCZYZNĘ. Niemcewicz krytykuje SENTYMENTALIZM jako pustą wrażliwość — łzy nad niczym. Scena DEMASKUJE Szarmanckiego (autora pustej poezji) i Starościnę (płaczącą nad absurdem).
Uwolnienie chłopów przez Podkomorzego nie miało praktycznego znaczenia
Uwolnienie chłopów to AKT SYMBOLICZNY, ale o ogromnym znaczeniu ideologicznym. Pokazuje, że PATRIOTYZM = HUMANITARYZM. Podkomorzy uwalnia chłopów PRYWATNĄ inicjatywą — model dla innych ziemian. Cytat: 'być raczej OJCEM, aniżeli PANEM'. Idee ROUSSEAU i ENCYKLOPEDYSTÓW. Niemcewicz POPULARYZUJE postulat reform społecznych. Konstytucja 3 Maja dała chłopom 'opiekę prawa' — ostrożny krok, ale w tym samym kierunku. Praktycznie ograniczone, IDEOLOGICZNIE rewolucyjne.
Niemcewicz pisze tylko dla rozrywki, komedia nie ma głębszego celu
Powrót posła to PROPAGANDA POLITYCZNA. Niemcewicz, sam POSEŁ na Sejm Czteroletni, pisze komedię, by WSPIERAĆ STRONNICTWO PATRIOTYCZNE i KONKRETNE REFORMY: zniesienie liberum veto, dziedziczność tronu, armia, sojusz z Prusami, prawa chłopów. Komedia ZDOBYŁA POPULARNOŚĆ, wpływała na opinię publiczną. To literatura ZAANGAŻOWANA, służąca CELOM politycznym. Cena: postacie pozytywne schematyczne. Zysk: aktualność, wpływ społeczny.
Komedia jest aktualna głównie historycznie, bez współczesnego znaczenia
Konkretne debaty (liberum veto, elekcja) są MARTWE. ALE: UNIWERSALNE MECHANIZMY są PONADCZASOWE. EGOIZM maskowany 'patriotyzmem' (Gadulski) → współcześni politycy. KOSMOPOLITYZM bez korzeni (Szarmancki) → influencerzy. PUSTA WRAŻLIWOŚĆ (Starościna) → social media. ANTYINTELEKTUALIZM ('nigdy nie czytam') → anti-science. PIENIĄDZE > ludzie (Szarmancki) → kapitalizm. SŁUŻBA krajowi (Walery) → ideał aktywizmu obywatelskiego. Mechanizmy Niemcewicza wciąż AKTUALNE — wymaga się tylko AKTUALIZACJI.
Powrót posła nie ma związku z innymi lekturami — to izolowane dzieło
Powrót posła ma WIELE związków: 1) Z MOLIÈREM (Świętoszek, Skąpiec) — postacie-typy, rezonatorzy, kontrastowe pary. Podkomorzy = jak Kleant ze Świętoszka. Gadulski jako ojciec-tyran = jak Orgon lub Harpagon. 2) Z KAZANIAMI SEJMOWYMI Skargi — wcześniejsza krytyka wad szlachty. 3) Z PANEM TADEUSZEM Mickiewicza — kolejny model 'dwóch szlachciców' (Sędzia/Płut). 4) Z DZIADAMI cz. III — patriotyzm jako temat. 5) Z LALKĄ Prusa — Wokulski jako kontynuacja oświeceniowego ideału obywatela-działacza. 6) Z PAMIĘTNIKAMI Paska — sarmacka mentalność XVII w. jako kontekst.
Komedia jest pisana prozą, jak Skąpiec Molière'a
Powrót posła pisany jest WIERSZEM — trzynastozgłoskowcem parzystym z średniówką po 7 sylabie. Klasyczny polski wers (jak w późniejszym Panu Tadeuszu Mickiewicza). Skąpiec Molière'a faktycznie pisany prozą, ale Świętoszek wierszem (aleksandrynem). Powrót posła wybiera WIERSZ — łatwiej zapamiętywalny, propagandowo skuteczniejszy. 3 akty, regularny wiersz, sentencjonalne wypowiedzi (zwłaszcza Podkomorzego).
Bez znajomości tych pojęć nie ma o czym mówić. Spaced Repetition na platformie utrwala je optymalnie.
TYTUŁOWY POSEŁ, syn Podkomorzych, narzeczony Teresy. Reprezentuje ideał młodego obywatela-patrioty
Ojciec Walerego, REZONATOR (głos autora). Oświecony patriota, zwolennik reform, w finale uwalnia chłopów
Żona Podkomorzego, matka Walerego. Ideał polskiej patriotki, dobrej żony i matki. Wychowała Teresę
Ojciec Teresy z 1. małżeństwa. KARYKATURA konserwatywnego sarmaty — gaduła, ignorant, broni liberum veto
Druga żona Gadulskiego. KARYKATURA 'damy modnej' — mówi po francusku, czyta romanse, kosmopolitka
Córka Gadulskiego z 1. małżeństwa, WYCHOWANA U PODKOMORZYCH (nie u macochy!). Cnotliwa, kocha Walerego
Fircyk, łowca posagów, rywal Walerego o Teresę. Podróżnik po Europie, ale ignorant
Sejm Wielki (1788-1792). Próba reform Polski po I rozbiorze. Kontekst komedii
Reformatorzy: Kołłątaj, Małachowski, Potocki Ignacy, Czartoryski, Niemcewicz. Walczyli o zniesienie liberum veto
Konserwatyści: Potocki Szczęsny, Branicki, Rzewuski. Bronili starych przywilejów. Później Targowica
Zasada jednomyślności w sejmie — jeden poseł mógł zerwać sejm. System paraliżujący państwo
Wybór króla przez szlachtę. System koruptogenny — łapówki, ingerencja obcych mocarstw
Dziedziczność tronu (zamiast wolnej elekcji). Postulat reformatorów. Wprowadzona Konstytucją 3 Maja
Uchwalona 3.05.1791, pół roku po premierze komedii. Owoc reform Sejmu Czteroletniego. Zniesienie veto, sukcesja
Sojusz polsko-pruski 1790 (zerwany 1791). Próba uniezależnienia od Rosji. Później Prusy zdradziły
Konfederacja targowicka 1792. Magnaci hetmańscy poprosili Rosję o interwencję. Synonim zdrady
Powstanie 1794 pod wodzą Kościuszki. Niemcewicz adiutantem. Klęska → III rozbiór
1772 (I), 1793 (II), 1795 (III). Polska znika z mapy Europy. Komedia powstała MIĘDZY I a II rozbiorem
Ideologia polskiej szlachty XVI-XVIII w. Mit pochodzenia od Sarmatów. Wolność szlachecka, równość, demokracja szlachecka
Oświecony sarmatyzm — patriotyzm + rozum + reformy. Reprezentuje Podkomorzy
Zachowawczy sarmatyzm — konserwatyzm + ignorancja + egoizm. Reprezentuje Gadulski
Innowacja Niemcewicza — wprowadzenie polityki na scenę komediową. PIERWSZA POLSKA komedia tego typu
Gatunek wcześniejszy (Bohomolec) — komedia o obyczajach szlachty. Niemcewicz dodaje politykę
Tradycja Molière'a — postacie-typy. Niemcewicz przejmuje (Gadulski-gaduła, Szarmancki-fircyk)
Postać wyrażająca poglądy autora (raisonneur). W komedii — PODKOMORZY. Tradycja Molière'owska (Kleant)
Klasycystyczna reguła: jedność miejsca, czasu, akcji. Powrót posła ją przestrzega
Struktura komedii — 3 akty (nie 5 jak u Molière'a). Niemcewicz upraszcza dla dostępności
Polski klasyczny wers — 13 sylab parzysty, średniówka po 7. Cała komedia tym wersem
Autor (1758-1841). Polski pisarz, polityk. Poseł inflancki na Sejm Czteroletni
Korpus Kadetów (1765, Stanisław August Poniatowski). Niemcewicz tu się kształcił. Pierwsza nowoczesna szkoła w Polsce
Niemcewicz służył jako adiutant Kościuszki w insurekcji 1794. Więziony w Petersburgu po klęsce
Niemcewicz 1816. Patriotyczne pieśni o bohaterach Polski. Popularne w XIX w.
Niemcewicz 1825. Powieść historyczna. Pierwsza polska powieść historyczna
Ostatni król Polski (1764-1795). Mecenas oświecenia. Patronował reformom Sejmu Czteroletniego
Reformator, członek stronnictwa patriotycznego. Autor 'Listów Anonima'. Współautor Konstytucji 3 Maja
Marszałek Sejmu Czteroletniego. Lider reformatorów
Reformator, autor 'Przestróg dla Polski' (1790). Krytyk pańszczyzny i zacofania szlachty
KEN, 1773. Pierwsze państwowe ministerstwo edukacji w Europie. Reforma szkolnictwa polskiego
Epoka literacka XVIII w. Rozum, postęp, reformy, krytyka tradycji. Powrót posła to dzieło oświeceniowe
Nurt literacki oświecenia. Forma, umiar, rozum, dydaktyka. Powrót posła to dzieło klasycystyczne
Prąd literacki XVIII w. Wrażliwość, łzy, emocje. Niemcewicz krytykuje (elegia na Szambelana = parodia)
Angielski poeta. 'Noce' (sentymentalny poemat). Czyta go Starościna. Symbol kosmopolitycznej mody
Francuski klasyk, mistrz komedii. Wzór dla Niemcewicza. Postacie-typy, kontrasty, rezonatorzy
1720-1784. Polski komediopisarz oświeceniowy, jezuita. Pierwszy polski autor regularnej komedii. Wzór dla Niemcewicza
1752-1821. Autor 'Fircyka w zalotach' (1781). Typ fircyka. Wzór dla Niemcewicza (Szarmancki)
Polski 'książę poetów' oświecenia. Bajki, satyry ('Pijaństwo'). Współczesny Niemcewicza
Wolter, francuski filozof oświecenia. 'Kandyd' (1759). Symbol oświeceniowego racjonalizmu
Filozof oświecenia. 'Umowa społeczna' (1762). Idea naturalnej wolności człowieka. Wpływ na uwolnienie chłopów
Diderot, d'Alembert i inni. Autorzy 'Wielkiej Encyklopedii Francuskiej' (1751-1772). Symbol oświecenia
1789. Trwała podczas pisania komedii. Szarmancki był w Paryżu, ale 'nudziła go'!
Kluczowa dewiza Podkomorzego. Interes prywatny < dobro wspólne. Kwintesencja patriotyzmu
Walery do Szarmanckiego. 'Najpierwsze twe winien ojczyźnie usługi'. Manifest oświeceniowego patriotyzmu
Podkomorzy o reformach. Rozróżnienie WOLNOŚCI (porządek prawa) od SWAWOLI (anarchia szlachecka)
Gadulski: 'lub przynajmniej mało, wiem, że tak jest najlepiej, jak przedtem bywało'. Samodemaskacja antyintelektualizmu
Gadulski o liberum veto. Patos i fałsz. Demaskacja konserwatywnego patriotyzmu
Podkomorzy w finale, uwalniając chłopów. Manifest humanitaryzmu oświecenia
Wolność oparta na prawie i odpowiedzialności. Ideał oświeceniowy. Kontrast ze swawolą
Samowola szlachecka, anarchia. Maskowana 'wolnością'. Wada systemu sarmackiego
'Głowa źle mi robiła' — kalka z francuskiego. Komizm słowny, demaskacja kosmopolityzmu
Francuski oryginał kalki Starościny. Pokazuje, że myśli po francusku
Parodia sentymentalizmu. Szarmancki opłakuje fircyka, który zginął wypadając z kariolki
Zmarły fircyk, towarzysz Szarmanckiego. Zginął w kariolce. Symbol śmierci za nic
Lekki pojazd dwukołowy. Ulubiony przez fircyków za szybkość. Symbol mody i niebezpieczeństwa
Inwokacja w elegii Szarmanckiego. Pseudokassyczna, sentymentalna. Komiczna
Co Szarmancki przywiózł z Europy. Przedmioty zamiast wiedzy. Symbol pustego kosmopolityzmu
Ozdobny wodospad. Starościna chce w ogrodzie zamiast karczmy. Marnotrawstwo, kosmopolityzm
Typ literacki — kobieta wychowana na wzorach francuskich. Tradycja Bohomolca. Starościna
Typ literacki — młody szlachcic-modniś, próżniak. Tradycja Zabłockiego ('Fircyk w zalotach'). Szarmancki
Główna technika Starościny i Frozyny (Skąpiec). Manipulacja przez schlebianie
Wychowanie francuskie polskich dzieci. Krytykowane przez Podkomorzego. Prowadzi do kosmopolityzmu (Starościna)
Krytykowane przez Podkomorzego — polskie dzieci wychowywane przez cudzoziemki, tracą polskość
Cudzoziemskie wychowawczynie. Krytyka modnego wychowania. 'Cudzoziemki we własnym kraju'
Sformułowanie Podkomorzego o efekcie modnego wychowania. Polki nie umiejące polskiego
Słynny tancerz francuski XVIII w. Krytyka: 'młodzież wie kto jest Vestris, nie wie kto Batory'
Król Polski XVI w., wielki wódz. Symbol polskiej historii, której młodzież nie zna
Wzorzec patriotycznych kobiet (np. Kornelia, matka Grakchów). Cytowane przez Podkomorzego
Rzeczywiste wydarzenie 1789 — kobiety polskie oddały biżuterię na rzecz armii. Cytowane przez Podkomorzego
Umowa małżeńska określająca majątek. Szarmancki żąda — demaskuje się jako łowca posagów
Majątek wnoszony przez pannę do małżeństwa. Szarmancki chce posagu Teresy. Gadulski (skąpiec) cofa zgodę
Człowiek żeniący się dla pieniędzy. Typ negatywny. Szarmancki to ucieleśnienie. Wykryty w finale
Wiejski lokal z piciem. Starościna chce zburzyć i postawić kaskadę. Niepraktyczna kosmopolityczna estetyka
Praca chłopów na ziemi pana feudalnego. 3-6 dni tygodniowo. Niemcewicz krytykuje (pośrednio)
Status chłopów: przywiązani do ziemi, bez praw, zależni od pana. Podkomorzy uwalnia chłopów
Przerwy w obradach sejmu. Walery wraca do domu PODCZAS limitów. Tłumaczy zasadę jedności czasu
Niemcewicz był posłem inflanckim (z Inflantów = ziem niemieckich nad Bałtykiem). Część dawnej Rzeczypospolitej
Plan: po Stanisławie Auguście tron polski dziedziczyłaby dynastia saska (Wettyni). Konstytucja 3 Maja
Plan reformy wojskowej Sejmu Czteroletniego (1788). Uchwalono ZWIĘKSZENIE armii. Niemcewicz popiera
Komizm w języku. Bilet Starościny, gadanie Gadulskiego, elegia Szarmanckiego
Komizm sytuacji. Demaskacja Szarmanckiego, skąpstwo Gadulskiego ratujące Teresę (ironia)
Komizm z charakteru. Karykatury Gadulskiego, Starościny, Szarmanckiego
Bohater mówi argumenty, które go OŚMIESZAJĄ. Gadulski: 'nigdy nie czytam'. Dramatic irony
Widz wie więcej niż bohater. Chwyt komediowy. Niemcewicz mistrz
Polski badacz literatury oświecenia. Krytyk schematyzmu postaci pozytywnych w Powrocie posła
Polski badacz literatury. Pozytywna ocena historyczna komedii, ostrożna estetyczna
Polska badaczka oświecenia. Interpretacja propagandowa Powrotu posła
Słynny poseł hetmański przeciw Konstytucji 3 Maja (rzucił się pod nogi króla). Niektórzy widzą w Gadulskim portret
Pierwszy polski państwowy teatr (1765, Stanisław August). Tu odbyła się premiera Powrotu posła
Ojciec teatru polskiego. Aktor, reżyser, dyrektor Teatru Narodowego. Wystawił premierę Powrotu posła
Centralny mechanizm komedii — patriotyzm vs egoizm, rozum vs ignorancja, cnota vs próżność
Poniżej 6 prawdziwych zadań z bazy — różne typy, różne poziomy trudności. Każde ma rozwiązanie i wyjaśnienie.
Postacie tworzą kontrastowe pary: Podkomorzy (patriota, oświecony) vs. Gadulski (konserwatysta, gaduła); Walery (uczciwy poseł) vs. Szarmancki (fircyk, łowca posagów); Podkomorzyna (dobra żona i matka) vs. Starościna (dama modna). Kontrast służy dydaktyce: widz ma jasno widzieć, która postawa jest właściwa (patriotyczna), a która zła (konserwatywna/kosmopolityczna). To typowa metoda komedii oświeceniowej.
J.U. Niemcewicz — „Powrót posła" (Akt I – Podkomorzy do Gadulskiego) Wskrzeszają mądrą wolność, skracają swywole. Ten to nieszczęsny nierząd, to sejmów zrywanie, Kraj zgubiło, ściągnęło obce panowanie.
Kroki w kolejności, w jakiej naprawdę warto je wykonać.
1) PODSTAWA: Powrót posła to OŚWIECENIE (1790), KOMEDIA POLITYCZNA pisana WIERSZEM (trzynastozgłoskowiec), 3 AKTY, 3 jedności. PIERWSZA POLSKA komedia polityczna. Autor: Julian Ursyn Niemcewicz, sam poseł na Sejm Czteroletni.
2) ZAPAMIĘTAJ KONTEKST HISTORYCZNY: SEJM CZTEROLETNI (Wielki, 1788-1792), STRONNICTWO PATRIOTYCZNE (Kołłątaj, Małachowski, Potocki) walczy o reformy: zniesienie liberum veto, sukcesja, sejm stały, armia, prawa mieszczan i chłopów. KONSTYTUCJA 3 MAJA (3.05.1791) — pół roku PO premierze komedii.
3) BOHATEROWIE — kontrastowe pary: PATRIOCI: Walery (tytułowy poseł), Podkomorzy (rezonator), Podkomorzyna (ideał kobiety), Teresa (cnotliwa córka). KONSERWATYŚCI/KOSMOPOLICI: Gadulski (gaduła-konserwatysta), Starościna (dama modna), Szarmancki (fircyk-łowca posagów).
4) WALERY = IDEAŁ OBYWATELA. Cytat KLUCZOWY: 'Pamiętaj, żeś Polakiem, żeś obywatelem, żeś najpierwsze twe winien ojczyźnie usługi'. Rezygnuje z posagu, służy krajowi. Kontrast z Szarmanckim.
5) PODKOMORZY = REZONATOR. Cytaty: 'Dom zawsze ustępować powinien krajowi' (dewiza patriotyczna), 'Wskrzeszają mądrą wolność, skracają swywole', 'być raczej ojcem aniżeli panem' (uwolnienie chłopów). Wyraża poglądy Niemcewicza.
6) GADULSKI = KARYKATURA konserwatywnego sarmaty. Imię = gaduła. Cytaty: 'Ja co nigdy nie czytam, wiem że tak jest najlepiej' (antyintelektualizm samodemaskujący), 'wolności źrenica' (broni liberum veto). Reprezentuje egoizm maskowany 'patriotyzmem'.
7) STAROŚCINA = KARYKATURA kosmopolityzmu. Najsłynniejsza scena: BILET 'głowa źle mi robiła' (kalka z francuskiego 'la tête m'a fait mal'). Czyta sentymentalne romanse (Young), płacze nad elegią na Szambelana, chce kaskadę zamiast karczmy.
8) SZARMANCKI = FIRCYK, łowca posagów. Był w Paryżu W TRAKCIE Rewolucji Francuskiej, ale 'nudziła go'! Z Anglii przywiózł sprzączki i szpadę. DEMASKACJA w finale: żąda intercyzy z posagiem, Gadulski (skąpiec) cofa zgodę. IRONIA: skąpstwo ojca ratuje córkę.
9) DEBATA POLITYCZNA — CENTRUM IDEOWE komedii. Tematy: LIBERUM VETO (Podkomorzy chce znieść, Gadulski broni 'wolności źrenicy'), WOLNA ELEKCJA vs SUKCESJA, SOJUSZ z PRUSAMI, REFORMA ARMII (100-tysięczna), prawa CHŁOPÓW.
10) DWA MODELE SARMATY: POZYTYWNY (Podkomorzy — patriota, reformator, humanista) vs NEGATYWNY (Gadulski — konserwatysta, ignorant, egoista). Niemcewicz NIE odrzuca sarmatyzmu — chce go OŚWIECIĆ. Synteza tradycji + reform.
11) UWOLNIENIE CHŁOPÓW — finałowa scena. Podkomorzy: 'być raczej ojcem, aniżeli panem'. Idee Rousseau, encyklopedystów. Akt SYMBOLICZNY, pokazuje, że patriotyzm = humanitaryzm. Konstytucja 3 Maja dawała chłopom 'opiekę prawa'.
12) GATUNEK — komedia polityczna INNOWACJA Niemcewicza. Tradycja MOLIÈRE'A (postacie-typy, kontrastowe pary, rezonator) + BOHOMOLCA (dworek na wsi, intryga miłosna, kontrast pokoleń). Niemcewicz DODAJE politykę.
13) PARADOKS PROPAGANDY (Klimowicz): postacie POZYTYWNE są SCHEMATYCZNE, NEGATYWNE są ŻYWE. Karykatura jest atrakcyjniejsza niż wzór. Gadulski bawi, Podkomorzy naucza — widz lubi się śmiać bardziej niż słuchać moralów. Typowe dla komedii dydaktycznej.
14) AKTUALNOŚĆ: konkretne debaty (liberum veto) są MARTWE, ale UNIWERSALNE MECHANIZMY (egoizm vs dobro wspólne, antyintelektualizm, kosmopolityzm bez korzeni, sentymentalizm) są ponadczasowe. Współcześnie: Gadulscy (anti-science), Szarmanccy (łowcy bogatych partnerów), Starościny (influencerzy).
Najczęściej zadawane pytania o ten zakres
Wiedza z „Powrót posła" przyda Ci się też tutaj:
50 zadań z tego działu + AI ocena krok po kroku + Spaced Repetition na cytaty i pojęcia. Wszystko od 49 zł / miesiąc.
Subskrypcja odblokowuje cały katalog + 10 innych przedmiotów. Anulujesz kiedy chcesz.
Powrót posła - zacznij ćwiczyćWybierz, które kategorie plików cookies akceptujesz. Zgodę możesz zmienić w dowolnym momencie.
Sesja, bezpieczeństwo, podstawowa funkcjonalność (logowanie, koszyk subskrypcji, zabezpieczenia reCAPTCHA). Bez nich serwis nie działa.
Google Analytics 4 — anonimowe statystyki użycia serwisu. Pomaga nam poprawiać aplikację na podstawie tego, które funkcje są faktycznie używane.
Google Ads — remarketing i pomiar skuteczności reklam. Dzięki temu możemy pokazywać Ci trafniejsze reklamy i finansować rozwój darmowej wersji.
Zapamiętywanie preferencji (motyw ciemny/jasny, wybrane przedmioty, ustawienia sesji).
Dopasowywanie treści do Twoich zainteresowań (rekomendacje pytań, spersonalizowane powiadomienia o powtórkach).